ادبیات آخیملاریندا « عاغیل و دویغو »
یازان : نوری ساغالتیجی
اویغونلاشدیران: همت شهبازی
اولوسلارین ادبیات گئدیشاتینا باخیلدیقدا انسانلیغین آیدین بؤلومونون دونیایا باخیشینا باغلي ماراقلی گؤرونوشلر الده ائدیله بیلر. یئر اوزونون اَن اسکی قایناقلاریندان باشلایاراق انسانلارین دونیایا باخیشلاری، اجتماعی داورانیش و عمل لری، دویغولاری دا وئردیک لری اثرلرده اؤزونو گؤستریر.
بوگون غرب اویغارلیغی نین (سيويليزاسيون،تمدن) حتتا شرق فلسفهسینین ده اؤنملی بیر قایناغی ساییلان لاتین و اؤزللیکله اسکی یونان مدنیتی بو آنلامدا آراشديرماغا دهير. سؤزو گئدن بو اويغارليقلارين ائتکیلری 17-جی عصیر بویونجا بوتون آوروپا ادبیاتلاریندا «کلاسیکچیلیک =کلاسیسزم» دئیه آدلاندیریلان ادبیات آنلاییشیندا اؤزونو آچیقجا گؤسترير. «عاغیل و ساغلام فيكير» سیخینتیلی سرت قایدالاریلا هؤرولن بو ادبیات آنلاییشی نین قایناغی، «هومئر»ین «ایلیاد و اودیسه»سیدیر، «آیسوپوس»ون ناغیللاریدیر، «اوریپید»، «شکسپیر»، «آرستوفانئس»، «آخیلوس =آشیل»دیر. گونوموزده بئله «پئلوپئنئس» و «تیروی =تروا» دؤيوشونون فیلملری ایندی بؤیوک بیر ماراق اویاندیرا بیلیر و بو اولایلارین فیلیم چكيليشي اوچون میلیونلارلا دولار گلیر الده ائدیلیرسه بونون بیر آنلامی اولمالیدیر.
بوتون آوروپادا 17 – جی عصیر بویونجا عاغیلین و ساغلام فيكيرين آغالیغی {سووئرنلييي} واردیر. کلاسیزمين نظریهچیسي «بووالو»، «شعر صنعتی» آدلی اثرینده بئله دئییر: «عاغیلی سئوینیز، اثرلرینیز گؤرکم و دَیرینی یالنیز اوندان آلمالیدیر». بو آنلاییش، آوروپادا «كومپاس {قوطوبنما، پوسولا}ین کشفینه، گمیچیلیین گلیشمه سیله باشلایان تیجارت ماجرالاري نین و یئنی بؤلگهلرین کشفینه، صنايع لشمهنین گلیشمه یه باشلاماسینا قدر سورهجکدیر.
فئودالیزمین سرمایه سینی قورتاریب بورژوازی نین بؤیومه سینه باشلادیغی 18–جی عصیرده بورژوازی اؤز فلسفهسینی اورتایا قویماغا باشلاییر و ادبیاتدا «فردیلشمه» و اؤزگورلوك» فئنومئنی (پدیده) اورتایا چیخیر. بو دؤنمده (عصیر) آرتیق سیخیجی اولماغا باشلایان و یوز ایللر انسانی دوستاق ائدن «عاغیل و ساغلام فكير»ين یئرینی «دویغو و خیال» آلیر. رومانتیک اوزان آلفئرئد موسئت عاغیل حاقدا عینی اولاراق بئله دئمیشدیر: « اورهیینه وور، داهيليك اوردادیر». بوتون رومانتیک یازارلار بو دوشونجه ایشیغیندا 18جی عصرین بویونجا، اثرلرینده اؤز دویغولارینی كؤچورمكدن گئری دورمورلار.
19- جی عصیرده صنایع و بیلیم لرین چوخ یئیین گليشمه سي، «آگوست کونت»ون «اولوملولوق =پوزیتیویسم (تورکجه:olguculuk دئييلير. بيزجه آذربايجان توركجهسينده بونا ياخين قارشيليق "اولوملولوقدور)» دوشونجه لرینه اویغون تمللر حاضیرلاییر و بو دوشونجه نین ادبیات دونیاسیندا ساغلام بیر یئر قازانماسینی اؤده ییر. ادبیاتدا «گئرچکچیلیک =رئالیزم» آدیلا تانیدیغیمیز آخیم، رومانتیزمين «دویغو و خیال» عنصرلرینه قارشی بیر نوع عاغیلچی [راسيونال] ساییلان «مشاهده و آنكئت {بازپرسی}» یؤندمینه مراجعت ائدير. رئاليزمين اؤنجول یازیچیلاریندان استاندال، رومان آنلاییشینی آچیقلایارکن: «رومان دئدیین، یول بویونجا گزدیریلن بیر آینادیر. بیر یؤندن باخسانیز گؤیلرین ماویلیینی، بیر یاندان ایسه یولون ایریلی خیردالی چوخورلاریندا توپلانمیش پالچيغي گؤرورسن» دئییر.
19–جی عصرین سونلاریندا دوغرو بیلیم و صنايعلشمهنین یوکسکلره دیرماشماسی داوام ائدیر و رئاليست آنلاییشین یوکسک قاتی ساییلان «دوغالچیلیق =ناتورالیزم» آخیمی اورتایا چیخیر. رئاليزمين منیمسهدییی: «انسان، چئورهسینین (محیط) یارانیشیدیر و چئورهنین انسان داورانیشلاری اوزرینده بلیرلهییجی بیر رولو واردیر» فيكريني دانماماقلا بیرلیکده، ناتوراليستلر، انسان داورانیشلارینی آیدینلادان تک عنصرون بو اولمادیغینی، ژئنئتیک فاكتورون یعنی «خاصيت =وراثت، خوي»ین ده حئسابا قاتیلماسی ضرورتینی ایرهلی سورموشدور.
ناتوراليستلرين ادبیاتا کسکین بیر علمی باخیشی واردیر و «اولوملو =پوزیتیو، مثبتگرا» بیلیملرین تجروبه ايلكهلريني ادبیاتا اویغونلاشدیرماغا چالیشمیشلار. اونلارا گؤره: «ادبیات، بیر لابراتوار، رومان ایسه بیر عملیات (آزمایشگاه) ماساسیدیر». بو ماتئریال بئله 19–جی عصیر انسانی نین ادبیاتدا عینیله کلاسیک دؤورده کی کیمی عاغیل چی اولدوغونو اورتایا قویماغا یئتر.
1870–ده فرانسانین عسگری تخريباتيندان سونرا انسانلاردا باشلایان دوشکون (بدبین) هاوا، صنايعلشمهنین گتیردیيی تكليك و ایچ دونیاسینا قاپیلماق حرکتی، 20 – جی عصیرده داها دا درینله شیب کسکینلشهرک سانكي انسانی بؤحرانا سالان بیر نؤقطهیه یئتیشیر: 20–جی عصرین ایلکینده اورتایا چیخان بیرینجی دونیا ساواشی، تورکیه و چوخلو اؤلکه نین اشغالی، آردیندان اورتایا چیخان ایکینجی دونیا ساواشی، ویتنام– آمریکا ساواشی، کوره ساواشی، آتوم بومبالاری، اسرائیل–عرب ساواشلاری ... بئله بیر دورومدا تهلوکهسیزلیک دویغوسوندان اوزاق، گلهجهیی بئله گؤرمکدن عاجیز بیر انسانین عاغیلچی اولمایاجاغی آچیق آیدیندیر. بو ندنله 19–جی عصرین سون ایللریندن گونوموزه قدر اورتایا چیخایان ادبیات آخیملاری آراشديرلديغيندا گؤروله جک کی، صنعتکارلار دا چاغین کدرلیینی (آجیناجاقلی لیغینی)، چاغین کوسکونلویونو، بئزگینلیینی اورتایا قویماقدادیر. چاغیمیز دویارلی {رومانتيك} انسان چاغیدیر.
اؤزللیکله دئمک اولار کی انسانلیغین ادبیات گئدیشاتی، اصلینده اجتماعی یاشاییش اولایلارینین عکس اولونماسيدير. نه قدر ماراقلیدیر کی انسان اوغلو بو تاریخی جريان بویونجا هئچ بیر دؤنمده عاغیل و دویغولارینی اؤلچولو ایشلتمه میشدیر. بیر دؤنم یالنیز عاغیلین، بیر دؤنم ده یالنیز دویغولارینین دوستاغی اولموشدور: کلاسیزم (عاغیل چاغی )، رومانتیزم (دویغو چاغی)، رئاليزم و ناتوراليزم (عاغیل چاغی)، سیمگهچیلیک (=سمبولیزم) و سونراسی (دویغو چاغی).
کیم بیلیر، بلکهده انسان اوغلونون کؤکونده کی اصیل گئرچک بودور. عاغیل و دویغونون اویوملاشدیغی بیر چاغی اومید ائتمکدن باشقا نه ائده بیلهريك کی !
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.