بوزقورد دستاني، بيلينن ان اؤنملي ايکي گؤک-تورک دستانيندان بيريدير (اؤته کيسي ارگنه کون دستاني'دير؛ آيريجا ارگنه کون دستانينين، بوزقورد دستاني نين دئوامي اولماسي گوجلو بير اولاسيليقدير). بو دستان بير باخيما تورکلرين سوي کوتوغو و وار اولما اؤيکوسودور. آيريجا، تورک ايرقي نين يئني بير وار اولوش بيچيمينده ديريليشي ده دييه بيله جه گيميز بوزقورد دستاني، بيلگه خاقان ين اورخون آنيتلاري نداکي اونلو وصیتي نين ايلک سؤزلري اولان  " من، تانري نين ياراتدیغي تورک بيلگه خاقان، تانري ايراده ائتدیگي ايچين، خاقانليق تختینه اوتوردوم. "  تومجه سي ايله بيرليکده دوشونوله جک اولورسا، سوي و ايرقين ناسيل اوجالتماق ايسته نيلديگيني ده آنلاتماقدادير. دستان، چين قايناقلاريندا قاييتليدير. بوزقورد دستاني نين ايکي آيري سؤيله نيش بيچيمي واردير. آما بو ايکي واريانت آراسينداکي فرق آزدير و چينليلر جه يازييا گئچيريليرکن آد و سؤزجوکلرين چينجه يه اويدورولما قیرتي اوزوندن اورتايا چيخميشدیر. کيمي آراشتيرماجيلار، تورکلر له ايلگيلي باشقا بير قورد افسانه سيني ده قاتاراق بو واريانت ساييسيني اوچه چيخارسالار دا، آسليندا اونلارين بوزقورد افسانه سي نين اوچونجو سؤيله نيشي دئديکلري بو دستان، هونلار چاغينداکي اوسون تورکلري  نين بير افسانه سيدير. بو افسانه، هونلار و قورد آدلي بؤلومده آنلاديلميشدير. بوزقورد دستاني، چين ده حؤکوم سورموش جهوو خنداني نين رسمي تاريخي نين 50. بؤلومونده و يينه چين خاندانلاريندان اولان سوي سولاله سي نين رسمي تاريخينده قاييتليدير. 

  بوزقورد دان توره ييش افسانه لري، تورک ميتولوژيسي نين ان ايله ري و رومانتيک بؤلومودور. تورک ميتولوژيسينده گئنل اولاراق توم ميللت دوشمانلارجا يوخ ائديلير، گئرييه يالنيزجا بير چوجوق قاليردي. تورک اؤزه لليگيني داشييان بيرچوخ افسانه ده بو موتيفي بولماق مومکوندور. آشاغيدا يئر وريلن بوزقورد دستاني نا گؤره تورکلر، اسکيدن باتي دنيزي آدلي بير يئرين باتيسيندا اوتورماقدا ايديلر. افسانه ده کي باتي دنيزي، آرال گؤلو اولابيلير. باتي دنيزي  نين آلتاي داغلاري يا دا تانري داغلاري اوزه رينده بير گؤل اولماسي دا موهتملدير. دستانداکي، گئرييه قالان تک چوجوغون قوللاري ايله باجاکلاري نين کسيله رک بير باتاقليغا آتيلماسي دا، تورک ميتولوژيسينده اؤنملي بير يئر توتار. بو تور باتاقليق موتيفلري، هون و ماجار افسانه لرينده ده واردير. 

 

  تورکلر ين يئنيدن توره ييشلريني آنلاتان بير دستان اولان بوزقورد دستاني نين اؤزه تي آشاغيدا وريلميشدير:

 

   " ...تورکلرين ايلک آتالاري باتي دنيزي نين باتي قيييسيندا اوتورورلاردي. تورکلر، لين اولکه سي نين اوردولارينجا يئنيلگييه اوغراتيلديلار. دوشمان چريلري بوتون تورکلري ائرکک-قادين، کیچیک-بؤيوک دئمه دن اؤلدوردولر. بو بؤيوک و آجيماسيز قيييمدان يالنيزجا 10 ياشلاريندا بولونان بير اوغلان ساغ قالدي گئرييه. دوشمان عسکرلري بو چوجوغو دا بولدولار آما اونو اؤلدورمه ديلر؛ بو ياشايان سون تورک و آجيلار ايچينده جان ورسين دييه، قوللاريني و باجاقلاريني کسه رک بير باتاقليغا آتديلار. دوشمان حؤکومداري، چري (عسکر) لري نين سون بير تورک و ساغ اولاراق بوراختيغيني اؤیرندي؛ همن بويروق وردي کي بو سون تورک ده اؤلدوروله، تورکلر ين کؤکو تومويله قازينا... دوشمان چريلري چوجوغو بولماق ايچين يولا قويولدولار. فقط ديشي بير بوزقورد چيخدي و چوجوغو ديشلرييله انسه سيندن قاوراياراق قاچيرتدي؛ آلتاي داغلاريندا ايزي بولونماز، ايسسيز و هر ياني يوکسک داغلارلا چئوريلي بير ماغارايا گؤتوردو. ماغارانين ايچينده بؤيوک بير اووا واردي. اووا، باشدان آياغا اوت و چاييرلارلا قاپلييدي؛ دؤرد بير ياني سارپ داغلارلا چئوريلي ايدي. بوزقورد بورادا چوجوغون يارالاريني يالاييپ تيمار ائتدي، ايگيلشتيردي؛ اونو سوتويله، آولاديغي حئیوانلارين اتييله بسله دي، بؤيوتدو. سونوندا چوجوق بويودو، ارگنليک چاغينا گيردي و بوزقورد ايله ياشايان سون تورک اري ائولنديلر. بو ائوليليکدن 10 چوجوق دوغدو. چوجوقلار بويودولر؛ ديشاريدان قيزلارلا ائوله نه رک اوره ديلر. تورکلر چوخالديلار و چئوره يه ياييلديلار. اوردولار قوروپ لين اولکع سينه سالديرديلار، آتالاري نين اؤجونو آلديلار. يئني بير دئولت قوردولار، دؤرد بير يانا يئنيدن ائگه من اولدولار. و تورک خاقانلاري آتالاري نين آنيسينا هورمه تن، اوتاغلاري نين اؤنونده هپ قورد باشلي بير سانجاق دالگالانديرديلار... "  

  بو افسانه دن آنلاشيلديغينا گؤره، تورکلر ين ايلک يورتلاري، اورتا آسيا نين باتيسينا ياخين بير يئرده ايدي. تورکلر، تورفان ين قوزئي داغلارينا داها سونرا گؤچموشلردي. 

  چين تاریخلري نين ده يازميش اولدوغو بوزقورد دستاني، بورادا بيتمکته دير. چينليلر داها سونرا نه لرين اولدوغونو آچيق اولاراق يازميرلار. بو افسانه نين سون بؤلومو، ارگنه کون دستاني دير. ارگنه کون دستاني، چنگيز خان چاغيندا موغوللاشتيريلميشدير. آنجاق بو افسانه نين کؤکلري و آنا موتيفلري، آچيقچا گؤک تورکلر ايله ايلگيليدير. گؤک تورک دئولتي، مس 6.يي.دان ايتيبارن بير جيهان ايمپاراطورلوغو اولموش و 200 ايل ياشاميشدیر. بؤيله بؤيوک و گوچلو بير دئولتين، ايلکل موغوللار دان بير افسانه آليپ کؤکنلريني اونا دايانديرماسي مومکون دئگيلدير. آيريجا، ارگنه کون دستاني نين آنا موتيفلريندن بيري، دميرجي دير. دستاندا دميرجي، داغدا دمير ماده ني بولور و تورکلر بو دمير ماده نيني اريده رک بوزقورد ون اؤندرليگينده ارگنه کون دان چيخارلار. اونوتماماق گره کير کي، گؤک تورکلرين آتالاري دا دميرجي ايديلر. اونلار ان ايگي چليکلري ايشلر، باشقا دئولتلره سيلاح اولاراق ساتاردیلار. گؤک تورکلر ين آتالاري، دمير جوهرله رييله دولو داغلارين اتکلرينده توره ميشلر، دميرلري اريته رک يئراوزونه چيخميشدیلار. سونرادان کنديلري نين ده دميرجي اولمالاري بوندان ايله ري گلمکده دير. اويسا موغوللار، دميرچيليگي بيلمزلردي. چنگيز خان زامانيندا موغوللار ين يانينا گلن بير چين ائلچيسي، او چاغدا بيله موغوللار ين اوخ اوجلاريني داشدان ياپدیقلاريني، دمير ايشله مه يي بيلمه ديکلريني بليرتير. موغوللار دمير ايشله مه يي، چنگيز خان زامانيندا اويغور تورکلري ندن اؤیرنميشلردير. آيريجا بوزقورد، تورکلرین قوتسال حئیوانيدير. موغوللار ين قوتسال حئيواني کؤپکدير. 

  آسيا بؤيوک هون دئولتي نده، بذات هون خاقاني نين باشقانليق ائتدیگي تؤرنلر واردير. بو تؤرنلردن ان اؤنمليسينده، دئولتين ايله ري گلنلري توپلاناراق آتا ماغاراسي نا گيدرلر و اورادا، خاقانين باشقانليغيندا ديني تؤرنلر ياپيلير، آتالارا سايغي گؤسته ريلير. آيني تؤرنلر، گؤک تورک دئولتي نده ده ياپيلاگلميشدير. بو آدي گئچن آتا ماغاراسي، بوزقورد ون تورک گنجيني دوشماندان قاچيريپ ساخلاديغي و ارگنه کون ا اولاشتيرديغي ماغارادير. آسيل اؤنملي اولان نوقتا ايسه، بوتون ميللتچه بونلارا اينانيلماسي و دئولتين ده بو افسانه يه سايغي گؤسترمه سيدير. يوخاريدا دئگينيلن قونولار، ارگنه کون دستاني بؤلومونده داها گئنيش اولاراق آنلاتيلميشدير. 

  آز اؤنجه بير اؤزه تيني ورميش اولدوغوموز بوزقورد دستاني، تورک کولتورو نه درينله مه سينه ائتکي ياپميشدير. بوگونکو موغوليستان ين بوگوت موکيينده بولونموش اولان، 578-580 ايللاريندان کؤک تورکلر دن قالما بوگوت آنيتي نين اوزه رينده اللري کسيک بير چوجوغا سوت امزيرن بير بوزقورد قابارتماسي واردير. آيريجا اؤزبکيستان دا چئشيتلي يئرلرده قوردا بينميش، قول و باجاقلاري کسيک اينسان فيگورلري بولونماقدادير...