ویجدان تميزليیي/ همت شهبازي
(مرحوم گنجعلی صباحينين «قارتال» حئكايهسينه بير باخيش)
يازان: همت شهبازي
«قارتال» حئكايهسينين خلاصهسي:
«محمد» تهراندا اولدوغو زامان، رحيمسيز و ييرتيجي طبيعتي اولدوغوندان «قارتال» لقبيني آلميش و تهرانين ان مشهور اوغرولاريندان اولموشدور. ايندي او، اؤز شهرينه قاييداراق اوچ نفرله بيرليكده بير رئستوراندا اوْتوراراق قارا چاديرلي بير قادينين ديلنچيلييني و قارسون اونو ايتهلهييب ييخماسيني گؤرمكله قارتالين بوتون وارليغي سارسيلير و قارسونا بير سيللي وورماقلا، قادينين آرخاسينجا گئديب اؤز آناليغي نرگيز خانيم اوْلدوغونو بيلير. نرگيز خستهلنميش اؤغلو «حميد»ـ ي داواـ درماني اوچون ديلنچيليك ائديب ساخلايير. قارتال اؤز قارداشي حميد و آناليغي نرگيز ايله گؤروشندن سونرا باشينا گلن حادثهلري سؤيلهيير:
قارتال، دوْغما آناسي «مريم» خانيمي كوچه قاديني اولدوغو اوجباتيندان و بونو بيلندن سونرا، اوندان انتقام آلماق فيكريله ائودن چيخيب، و تهرانا گئدير. بورادا ايشسيزليكدن بوتون پوللاريني قورتارير. نهايت نئچه اوْغرو ايله راست گلندن سونرا بيرينجي اوْغورلوغوندا توتولور و دوستاق اولور. دوستاقدا بوتون بيلمهديیي پيسليكلريده اؤيرهنير و اوْرادان چيخاندان سوْنرا توپلوما ضيد بير آدام اولور. اوْغورلوقدا آدـ سان قازانماسينا گؤره، اونا «قارتال» دئييرلر. بير گون قارتال اوغورلوغا گئدن زامان، ائوين قادينيني، خسته اوشاغينين باشي اوزهرينده هنيرتيلريني ائشيتمكله و اؤز آناليغي نرگيزين چكديیي زحمتلري خاطيرلاماقلا بوتون ياتميش تميز دويغولاري اوْيانير. بو حالدا «آه… آنا» دئيهرك، سسي ائوه ياييلير و قادين بو سسدن قورخاراق اؤزوندن گئدير. صاباحيسي گون بو ماجراني قزئتده اوخوماقلا، قارتال او قادين ياتان خستهخانايا گئدير و او دقيقهدن فتنهـ فساد اوْجاغيندان اوزاقلاشير. بير زامان ماهير سوروجو كيمي ايشلهيير. ايندي او، اؤز آناليغيني گؤرمك اوچون اؤز شهرينه گليب، آناليغيني بير ديلنچي كيمي و اونون اوغلو "حمید"ی خسته گؤرمكله بير دسته پول چيخاريب نرگيزه وئرير و يئنيدن تهرانا قاييتماق فيكرينده اولاندا نرگيزين چهرهسينه غملي بير دومان چؤكور. حميد ياخشيلاشير. نرگيزينسه پولو قورتارير. بئله بير زاماندا قارتال مكتوبون ايچينده اييرميمين تومن پول يوللايير. بوندان سونرا داها قارتالدان خبر اولمور. بير گون حميد قزئتي اوخوياركن، گؤزو بير شكيله ساتاشاراق «قارتالين اؤلومو» باشليقلي بير خبري اوْخويور.
مرحوم صباحي گؤزهل و بديعي اثرلر ياراتميشدير. او بو اثرلرينده بوتون هندهوهرينده و توپلومدا گئدن حادثهلرله سيخ علاقهده اولوب، اونو رئال شكيلده دوشونوب آچيقلايير. اونون توپلومسال ياشاييش حاقدا تجروبه و بیلگی لری، ياراديجي خيال قووهسي، بديعيـ ادبي اثرلر ياراتماغا سبب اولموشدور. او، اوْبرازلارينين توپلومسال موقعيتلرينه گؤره اؤز دؤرونون پيس دوروملاريني يازماغا چالیشیر، بو مقصده چاتماق اوچون ياشاييشين حتتا ان پيس دوروملارینی گؤسترمكله اؤزونون رئاليستي اوبرازلاريني يارادير.
صباحي بير طرفده ياشاييشين قطعيتله حادثهلري قارشيسيندا تسليم اولان اوبرازلاري يارادير (مريم، رضاقلي و بير نؤقطه نظردن قارتالين اؤزو)، ديگر طرفدنسه، ياشاييشدا قورخمايان اوبرازلار ياراتماقلا ياشاييشين چتينليكلري قارشيسيندا يئنيلمهمزليیي اؤيور (نرگيز و آناسي، قارتال، حميد). بير طرفده اؤزوندن ارادهسي اولمايان اوبرازلار ديگر طرفده ايسه دمير ارادهلي اوبرازلار يارادير كي اؤزلرينه و داخيلي قووهلرينه گووهنهرك توپلومسال شرايطين قارشيسيندا دؤزمهيه چاليشيرلار.
قارتال اوشاقليغيني آناسيزليق و قونشولارين گولونج و آتماجا سؤزلريله كئچيرير. او بو شرايطي يارادانلارين عليهينه نیفرت بسلهيير، آنجاق اؤز گنجليينيده ايتيرير و غيراخلاقي يوللارا دوشور. بئلهليكله پيسليك، پيسليك تؤرهدير. دئمك اولار صباحينين بو مسئلهيه اينامي وارديركي قارانلویون، پيسليين سببينی كاميل شكيلده آرادان قالديرماق اولمور. «قارتال»ـ ين گؤزهل و اوشاق روحو، توپلوم و حياتين چتين و پيس تضييقي آلتدا تاپدالانماقلا، سرگردانليغا، غيراخلاقي يوللارا و نهايت اؤلومه گتيريب چيخارير.
قارتال يوخسوللوق، قاراگونلوك دوغوران بير محيطدن جان قورتاريب، باشقا بير محيطه گيرير. بورادا اؤزلويونه اينانماسا ايهر، گئجهـ گوندوزونو پاركادا و خياوانلاردا كئچيرمهليدير. بير ايش گؤرمهسئيدي (هر ايش اولورسا اولسون: اوغورلوق، ديلينچيليك، چايقينليق و…) آجيندان اؤلمهليدي. بورادا مئشه قانونون حاكيم اولدوغونو دویور. انسانپرورليك، دوستلوق، آزادليقدان خبر يوخدور. ايستهسن اؤلمهيهسن، گرهك اؤلدورهسن، زوْر دئيهسن، اوْغورلوق ائدهسن؛ انسان بئله بير شرايطده، ياشاماق حاققيني قازانير. ائله بونا گؤرهده: «او (قارتال) بو صميميت، فداكارليق اوْجاغيندان اوزاقلاشاندان فتنهـ فساد باتداقليغيندا اوزموشدو، انسانليغي، شرافتي اوْنوداراق ييرتيجي بير جاناوارا چئوريلميشدي. ائو داغيديب، آنالار آغلاتميشدي.»(1)
قارتال قاراگونلوكدن، اوغورسوزلوقدان قاچير و اؤزونو دوستاقدا گؤرور. دوستاقدا ايسه هامي اؤز قارنينين فيكريندهدير. او دوستاغا گيرمكله اوغورلوق، پيسليك، ايريليين بوتون جيغيرلاريني اؤيرهنمكله آدلیم بير اوغرويا، و وحشيجهسينه توپلوما ضيد بير آداما چئوريلير. حتتا اونا «قارتال» لقبينيده بو کئیفیت لرینه گؤره وئريرلر. بئلهليكله او بوتون علاقهسيني توپلوم و حياتدان اوزور. بورادا صباحي توپلومون پيس قانونلاري و انسانلاري دوغرو دوزگون بئجرمه دیینه گؤره سوچلاییر. توپلومون پيس شرايطي، انساني، توپلومسال حيات حاققيندا فيكيرلشمهيه و اونون دوزهلمه یي اوچون چاليشماغا مهلت وئرمهمهسي يازيچيني درين فيكره دالديرير. او گؤرور كي طبيعتين پيس شرايطي، انسانلارين گؤزهل و اينجه روحونو بوْغور، و ائله بونا گؤرهده قارتال تهرانا آياق قويدوغو گوندن تكجه اؤزونه فيكيرلهشير. بو اؤزونه فيكيرلشمك، اونون توپلومسال شخصيتينين گؤزهل سوييهده بئجريلمهسينه بؤيوك مانع اولور. شخص ايله توپلومون ضیديتي قارتالين بوتون وارليغيندا دويولور. توپلومدا و كوتلهلر آراسيندا اولان ضیديتلر، حئكايهده اولان اوْبرازلارين مجبوري ياشاييش لاري قاباريق شكيلده گؤز اؤنونه گتيريلیر: «حتتا خديجه (نرگيزين آناسي) نرگيزي آللهوردييه كي يوخسول ايدي وئرميردي آنجاق طالع ائله گتيريركي بو عائلهده هميشه يوخسوللوق اولور و «جبره» گؤره او آللهوردييه اوْنو وئرير».(2)
يوخسول لار، بئكارلار داهادا يوخسول اولورلار آنجاق اونلار يئنهده مجبوري حالدا، حياتين گؤزهلليي و ساغلامليغي اوچون جهد گؤستريرلر. اونلار ديلنچيليك ائديرلر؛ خياوانلاردا ياتيرلار، آنجاق يئنهده بئله بير ياشاييشین قارشیسیندا یئنیلمه مه سی اوچون چالیشیرلار. ائله بونا گؤرهده، قارتال حئكايهنين سونوندا اؤزونون نجيب و تميز كئچميشي ايله باريشير؛ و صباحي بونلارين هاميسيني اؤز رئاليزمينده گؤزهل سوييهده گؤسترير.
اوبرازلار بوتون چتينليكلره قاتیلير، آنجاق اونلاري انسانليقدان چيخارمير و هميشه اونلارا بير انسان كيمي باخير. چونكي انساني اوز حاليندان چيخارماق، نه اينكي رئاليزمه دوْغرو بلكه ناتوراليزمه طرف يؤنلدير.
نرگيزين حياتيندا اولدوغو كيمي، قارتاليندا اوبرازيندا بير نوع «جبر= مجبوريت» واردير؛ بئلهكي قارتالين اؤلوموندن بئله چيخير كي قارتال و اونون ياشاييشينا اوخشار آداملار نهايتده ديريليك و ياشاماق قابليتلري يوخدور و صباحي اونلاري ياشاماق فيكريندن اوزاقلاشمالارين مقصده اويغون گؤرور. دوغرودور قارتال آناسينا پول گؤندهرمكله اونون عائلهسيني يوخسوللوقدان قورتارير، ديگر طرفدن ايسه اونون اوْلومو بونو گؤسترير كي يوخسوللوق هلهم هله م یاشامالی و حياتين بير حقيقي وارليغي كيمي انسانلارلا ياناشي اولاراق ، بشريتدن قوربانليق آلمالي دير. بو قووه ايله كسگين و دوشونجهلي مبارزه ائتمهسهلر، انسانليق دونياسي اونونلا هميشه ياشامالي دير. ديگر طرفدن ايسه دئمهلييك كي قارتالين منليي و اوبرازي دهييشمهلي دير. او بير زامانلار هئچ بير قووه ايله دهييشيلمير؛ تكجه پول و سرخوشلوق فيكريندهدير. آنجاق بير آنانين يوخسوللوقدان هنيرتيلريني ائشيتديكدن سونرا، اؤز حقيقي منليينه، اوشاقليق تميزليينه قاييتماق دويغوسو اورهیينده يارانير. قارتالين بو دهييشکن ليي داستانين داهادا رئال ليغيني اؤنملی بير قووه كيمي ايضاح ائدير. اونون دوستاقدا آغلاماسي، ویجدانينين تميزلييني گؤسترير. بو تميزليك، داستانين سونوندا اويانماقلا، قارتالين بوتون وارليغيني دارماـ داغين ائدير. داستانين سونو گؤسترير كي اونون وارليغيندا داخيلي و گؤزهل سجييه لي بير دوروم و مئيل واردير كي اونون اوزونو زامانين بولودلو توْزو اؤرتوب و او يالنيز ايچهريدن اويانان قووه ايله معنوي قدرتيني تاپير. محيطين قاباريقلي يوروشونو ايگيدليكله اؤزوندن اوزاقلاشديرير. قارتال داستانين قهرماني اولماقلا بوتون معنوي و مادي قووهسيني باشقالارينا آنديرماغيني باجارير. او، اؤز اؤلومو ايله ياشاييشا، ياشاماق باغیشلاییر.
بورادا بو سورغو اورتايا چيخير: حئكايهنين سونوندا قارتال نييه و نهيه گؤره اؤزونو اؤلدورور؟ اونون ندنسيز اؤلومو، حئکایه نی رئال موقعدن اوزاقلاشديرماقلا، ناتوراليستي دوشونجه یه ياخينلاشديرير. حئکایه نین سونو اوسلوب باخيميندان اؤزونو ضعيف گؤسترير. حتتا يازيچي قارتالين نئجه اؤلمهسينيده گؤسترسهايدي، يئنهده اونون رئاليزميني اؤيرديك. اوخوجو اونون طرزيني بيلمير. اونو اؤلدورورلرمي؟ يا خود آناسي كيمي اودا اؤزونو اؤلدورور؟ يعني حياتين چتينليكلرينه دؤزمك، سارسيلماز قارتالي اؤزونو اؤلدورمك نتيجهسينه گتيريب چيخارير. بئله بير حالدا اوندا اونا بو ميراث، دوغما آناسيندان قالماقلا، اودا آناسي كيمي مجبوريت زوروندان ياشاماغا حاققي يوخدور.
قارتال اؤز دوغما آناسيني وفاسيز و لياقتسيز گؤردوكده، آنا يوردوندان گئتمك قرارينا گلير. آيري بير محيطده جنايتلر و غيراخلاقي ايشلرين قارشيسيندا اعتناسيز اولماقلا، ياخشي و ايدئال بير توپلوما گيرمكدنده قطعيتله چكينير. اونون تميز و يوموشاق روحو كوْبودلاشير و بوتون تميزليك و اخلاقي جيغيرلاردان اوزاقلاشير، يقين كي بونو، محيطين غيراخلاقي جهتلري و قارماـ قاريشيقليغي طلب ائدير.
ديگر طرفدن ايسه او، قارداش و آناليغيني يوخسوللوقدان قورتارماقلا اؤزونه آد قازانير و بوتون ديللرده ياشايير. بئلهليكله اؤز دوغما آناسي نین یولونو گئتمیر و اونون کیمی ياشاماقدان چكينير. او، دوغما آناسينين حياتينا سون قويماق فيكرينده اولاركن، اؤزو بو يولون قوربانلاريندان اولور. او آناسيندان انتقام آلماق فيكريندهايدي آنجاق دوغما آناسي كيمي او دا غيراخلاقي يوللارا چكيلير.
باشقا طرفدن ايسه، صباحي نرگيزين (قارتالين لهله و آناليغي) فداكارليق روحو گؤسترمكله آنالارين و قادينلارين فداكارليقلاريني بديعي و گؤزهل شكيلده عكس ائتديرير. نرگيز چتين شرايطده ياشاسادا، او بوتون وار قووهسيله چاليشير و اوميديني ايتيرمير. بونلار هاميسي گنجعلي صباحينين گؤزهل و سارسيلماز و اينجه روحونون تميزلييني عكس ائتديرير.
ـــــــــــــ
اتك يازي:
1 و 2) قارتال ، گنجعلي صباحي ، انتشارات فرزانه ، ايكينجي چاپ 1357
· مقاله ایلک دفعه 1380 –جی ایلده "نوید آذربایجان" قزئتینده چاپ اولوبدور. بلکه ایندی باخیلسا آزاجیق فرقلی باخیلدی بو اثره. آمما یازی نین ایلک یازیلیش اؤزه للیینی دَییشدیرمک ایسته مه دیم.
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.