موسیقی آشیغی زنگان / دکتر علی قافقاسیالی / ترجمه و ترخیص: حمید بیات

زنگین:این مطلب خلاصه شده بخش موسیقی زنجان از کتاب ترکان ایران و حوزه های آشیغی دکتر علی قافقاسیالی می باشد.

زنجان يکي از مهمترين حوزه هاي موسيقي« آشيغي» مي باشد. اين حوزه ها در جنوب غربي درياي خزر به مرکزيت شهر زنجان و از به هم پيوستن خرمدره، ابهر، قيدار، هيدج، تکاب، بيجار، طارم عليا، ماهنشان، ايجرود، تاکستان، قزوين، لوشان و نيک پي تشکيل مي گردد. در اين جغرافيا خاندانهاي ترک تبار افشار، بيات، آق قويونلو، بيگدلي، ساريجلو، اوستاجلو و غيره ساکن مي باشند.

از قديمي ترين آشيق هاي اين ديار مي توان به آشيق شيرين که خالق داستان «شيرين ايله بيرچک خانيم» مي باشد اشاره نمود که 400 الي 500 سال قبل زندگي مي كرده است. از ديگر استادان اين صنعت در رشد اين هنر مردمي در اين منطقه نقش به سزايي داشته است، آشيق يوسف جمال است که خالق داستان« طوطي شيرين سخن و يوسف جمال» مي باشد. آشيق هاي زنجان در اجراي موسيقي خود از 3 آلت موسيقي (ساز، بالابان و قاوال) بهره مي جويند. ساز«قوپوز» آشيق ها دارا ي 20 پرده مي باشد و از 9 سيم تشکيل مي گردد. در اين آلت موسيقي هفت پرده اصلي و پنج نيم پرده وجود دارد. اولين پرده سيم اول ساز براساس اوکتاو«do» تنظيم مي گردد. پرده هاي اين ساز بر اساس اوکتاو، اين چنين مي باشد:

1- باش پرده                  اوکتاو     اول صداي«Re»

2- اورتا پرده                  اوکتاو    اول صداي «Mi be mal»

3- شاه پرده                   اوکتاو    اول صداي«fa»

4- اياق ديواني پرده       اوکاتاو   اول صداي«sol»

5- باياق پرده                اوکتاو    اول صداي«La be mol»

6- آياق شاه پرده          اوکتاو   اول صداي «si be mol»

7- بئچه پرده                 اوکتاو  اول صداي« do»

 بالابان که از چوب درخت توت، گردو يا زردآلو ساخته مي شود، از سازهاي بادي مي باشد. طول این ساز 280 الي 320 ميلي متر مي باشد. اين ساز داراي 9 سوراخ - يک سوراخ در قسمت زيرين ساز و هشت سوراخ در قسمت بالاي ساز - مي باشد. وسعت صداي ساز از «sol» اوکتاو تا «do» اوکتاو دوم مي باشد.

قاوال که از سازهاي ضربي می باشد از کشيدن پوست ماهي بر روي دايره چوبي تشکيل مي‌شود. در هنگام اجراي موسيقي، آشيق در سمت راست، قاوال چي در سمت چپ  و نوازنده بالابان در ميان اين دو قرار مي گيرد و نحوه استقرار نوازندگان حالت يک هلال ماه مي باشد. آشيق ها در زنجان از اعتبار خاص خود برخوردار مي باشند، به طوري که در مراسم ازدواج، يکي از قرباني ها(گوسفند) فقط مخصوص آشيق ها مي باشد و در زير پاي او قرباني مي شود. که اين نشان دهنده اعتبار آشيق ها برگرفته از اعتبار «دده قورقود» مي باشد. حوزه آشيغي زنجان داراي بيش از 40 داستان و حکايت مي باشد. که از اين حکايت ها تعدادي فقط مخصوص حوزه زنجان مي باشد که داستان« تليم خان و مهري» از اين قسم مي باشد. داستان کوراوغلو در اين ديار داراي هفت حکايت مجزا مي باشد. در حوزه زنجان گوشه هاي موسيقي آشيغي با ديگر نواحي ترک نشين تفاوت هايي دارد. از اين نمونه ها مي توان به مثالهاي زير اشاره كرد: 1- عباس شهرياري، 2- آغا به ين، 3- آت اوستو و غيره.

زنجان به عنوان قرارگاه اقوام ترک مختلفي از جمله «اوغوزها» و «پئچه نگ ها»، «بيات ها»، «افشار ها»، «قارا پاپاق ها» و غيره مطرح مي باشد که اين اقوام هر کدام با هنرمندان و اوزانها و آشيق ها و سازهاي خود در رشد محيط موسيقي اين ديار تاثير به سزايي گذاشته اند. در اجراي آشيق هاي اين حوزه در کنار ظرافت قهرمانان ترک، فرياد جوانمردان، صداي نعل اسبان و ضرب شمشير ها، صوفيگري و ايمان مخدوم قلي نيز ديده مي شود.

امروزه بيش از 15 آشيق در شهر زنجان به فعاليت مي پردازند که از اين لحاظ، زنجان مقام اول ايران را دارا مي باشد. از آشيق هاي نامدار اين حوزه آشيق گلابعلي داوود بيگي مي باشد. آشيق گلاب در سال 1941 در روستاي هان از توابع خرمدره متولد گرديده است. آشيق گلاب يکي از سمبل هاي حوزه آشيغي منطقه زنجان مي باشد. فرزند آشيق گلاب، آشيق التفاط نيز از هنرمندان صنعت آشيغي مي باشد که از محضر هنرمندان همچون آشيق بولوت جاوادلي، دکتر اسدالله حجازي به يادگيري اصول آشيغي پرداخته است.