بيرينجي بوي: ديرسه خان اوغلو بوغاج خان بويو / مئهران باهارلي
آشاغيدا دده قورقوت كيتابيندان بيرينجي بوي (ديرسه خان اوغلو بوغاج خان`ين بويو) سؤزوموز يازيمي اساسيندا وئريلميشدير. متنه گئچمهدهن اؤنجه، بير نئچه تارتيشمالي دئگي ايله ايلگيلي آچيقلامالار ياپيلميشدير.
تارتيشمالي بير نئچه دئگي (كلمه) و بيزيم اؤنهري-چؤزوملهمهلهريميز
[١]-ديكديرمهكDikdirmәk ، تيكديرمهك Tikdirmәk: بيزيم متنده، ايكي "ديكديرمهك" و "تيكديرمهك" فئعللهري آراسيندا، كؤكدهش اولسالار دا- ان آزيندان آنلاملاري باخيميندان- آيريم ياپيلميشدير. بير ياپيني قاييرماق، اوجالتماق و قوردورماق آنلامي اولان "ديكديرمهك" فئعلي،"ديك" كؤكهنيندهن تؤرهديلهن "ديكهلتمهك" (فارسجاسي برافراشتن) فئعلينه ياخينلاشماقدادير. "تيكديرمهك" فئعلينين ايلكين آنلامي ايسه، سانجيب دئشديرمهك، باتيريب دلمهك`دير. (فارسجاسي دوزاندن).
[٢]-اوداOda –اوتاقOtaq : چوخ واخت عئيني اولدوقلاري سانيلان "اوتاق" و "اودا" كلمهلهرينين هم كؤكهنلهري و هم آنلاملاري بيربيريندهن فرقليدير. "اوتاق" كلمهسي بؤيوك و سوسلو، بزهديلميش چادير دئمهكدير. "اودا" ايسه ائو، اوتاق و باشقا ياپيلارين اوتورما، ياتما و چاليشما اوچون قوللانيلان بؤلمهسي آنلاملاريندادير. دده قورقورت كيتابيندا دا بو قاورام چالاري آييرت ائديلميشدير: اؤرنهيين بو ايكي جوملهده: "سنين ده ايچينده اودان وارسا...." و "بير يئره آغ اوتاق، بير يئره قيزيل اوتاق، بير يئره قارا اوتاق قوردورموشدو". چاغداش آزهربايجان توركجهسينده "اوتاق" كلمهسي، يانليشليقلا "اودا" كلمهسي يئرينه ايشلهديلير.
[٣]-بوزاجBozac : بير سيرا دده قورقورت كيتابي يايينلاريندا "بوزاج تورقاي" تركيبيندهكي "بوزاج" كلمهسي، بوز (خاكستري) و بوزا چالان بويا اولاراق آنلاملانديريلميشدير. ف. زئينالوف-ص. عليزاده نشرينده ايسه "بوزاج"، بوز رنگينده اولان آج تورقاي شكلينده معني ائديلميشدير. اويسا بورادا بوزاج تك بير كلمهدير. اسكي توركجهده بوز`ون آنلاملاريندان بيري "ديشي"دير. "بوزچين" (قاراجا گئييين ديشيسي) آدي دا بو آنلاملا ايلگيليدير. "بوز" و اوندان تؤرهنهن "بوزاج" ايله "بوزجا" كلمهلهري، اؤزهلليكله ديشي قوشلار اوچون ايشلهديلهن اؤن آدلاردانديرلار (صيفهت). چاغداش تورك ديللهرينده "بوز" (ديشي قيرقاوول)، "بوزجا" (ديشي توراج)، "پوس" (ديشي قوش)، .... آدلاريندا دا ديشي قوش آنلامي ساخليدير. دولاييسييلا "بوزاج تورقاي"، "ديشي تورقاي" دئمهكدير.
[٤]-قاوونوم، ويرهييم، دهوهلهييمQavunum, Virәyim, Dәvәlәyim : ال يازما متينده "قآوُونم ويرهكم دَوَلَكَم" بيچيمينده بير جومله واردير. بو اوچ كلمهني فرقلي شكليده اوخويانلار اولموشدور. او جوملهدهن: بيرينجي كلمهني"قادينيمQadınım "، "قاوونومQavunum " (قاوون)؛ ايكينجي كلمهني "ديرهييم Dirәyim"، "زيرهييمZirәyim "، "ويرهييمVirәyim " (ويرهك Virәk، بير چئشيت قاوون)، "وئرهييم Verәyim" (وئرهك، دوغورقان)؛ و اوچونجو كلمهني "دووهلهييمDüvәlәyim "، "دهوهلهييمDәvәlәyim " (دهولهكDәvәlәk ، دووهلهكDüvәlәk : قاوون، چيي قاوون، كلهك)، "دؤلهييمDölәyim " (دؤلهك: ١-تمكينلي، كؤنلو ساكين، ٢-دوغورقان)، "دؤلويومDölüyüm ". بيز ال يازمانين اولدوقجا دقيق و اوخوناقلي اولان يازيمينا اوياراق "قاوونوم، ويرهييم، دهوهلهييم" بيچيميني- هر اوچ كلمه قاوون آنلاميندا- يئيلهييريك. بورادا ديرسه خان اؤز ائشيني، اؤنجهكي سطيرلهرده "سلوي"، "بادام"، ("سارماش"؟) و "آلما" كيمي بيتگي و يئميشلهره بنزهتديكدهن سونرا، "قاوون"ا بنزهدير. بو عيباره "قادينيم، وئرهييم، دؤله ييم" بيچيمينده اوخوندوغو دوروموندا ايسه، "وئرهك" كلمهسي "وئريملي، دوغورقان" (عئيني آنلامدا اولان "بيتهك" كلمهسي كيمي) و "دؤلهك" كلمهسي (دؤل+هك) "دوغورقان، چوخ اورون وئرهن" آنلاميندا ("دؤل" كؤكوندهن) اولماليدير.
[٥]-اهيهگولوƏyәgülü : ف. زئينالوف-ص. عليزاده نشرينده، بو كلمه "يييهسي اولان" دييه آنلاملانديرميشدير. اويسا -"اهي.+-هگو" بيچيمينده تقطيع ائديلهن "اهيهگو" كلمهسي (بوزاغي=بوز.+-اغي كيمي)، قابيرقالي آنلاميندادير. بو كلمهنين كؤكو، "اهي." فئعليدير. "اهيهƏyә " كلمهسي ده (توركييه توركجهسينده "İğe") عئيني فئعلدهن ياپيلميش (اهي.+-ه) و حئيوان ايله اينسانين كورهك بؤلگهسي و قابيرقا سومويو دئمهكدير. "اهيهگو" و "اهيه" كلمهلهري، "اهيينƏyin "، "اهيمهكƏymәk "، "اهيمه"Əymә (طاق)، "اهييكƏyik " (منحني) و "اهيريƏyri " (كج) كلمهلهري ايله كؤكدهشدير. دولاييسييلا "اهيهگولو اولالير" عيبارهسي، اؤزوندهن سونرا گلهن "قابيرقالي بؤيور"له ائش آنلامليدير.
[٦]-چييين قوشلوÇiyin Qoşlu : اصيل متينده "چكن قوشلي" اولاراق يازيلان بير تركيب واردير. بو تركيبي "چييني قوشلو" اوخويوب، اوموزلاري قوشا بنزهيهن بيچيمينده آنلاملانديرانلار اولموشدور (اؤرنهيين ص. عليزاده-ف. زئينالوف نشري). اويسا بو تركيبين دوزگون اوخونوشو "چييين قوشلو" اولوب و "قيزيل ناخيشلارلا بزهديلهن آشيلانميش دري" آنلاميندادير. "چييينÇiyin " كلمهسي ايپه ك، قيزيل ناخيشلارلا بزهديلميش پالتار دئمهكدير. "قوشلوQoşlu و يا "قوغوشلو" ايسه "قوشQoş " و يا "قوغوشQoğuş " كؤكوندهن اولوب آشيلانميش دري دئمهكدير ("گؤنGön " ايسه آشيلانماميش دري دئمهكدير). بو اوخونوش و آنلاملانديرمايا گؤره "چييين قوشلو جوببه، دون" عيبارهسي، "ناخيشلارلا بزهديلهن و آشيلانميش دريدهن ياپيلان جوببه و دون" دئمهكدير.
[٧]-سوتون.و دانديSütünü Dandı : بو تركيبي "سوتون دارتدي"، "سوتون توتدو" و "ساچين دارتدي" دييه اوخويانلار اولموشدور. "دارتماق" فئعلي چكمهك، اويوتمهك آنلاميندا اولدوغوندان دولايي، "سوتونو دارتماق" آنلاملي بير تركيب دئييلدير. آنجاق اسكي توركجهده "دارتماق" فئعلينين "ساچ"لا ايلگيلي قوللانيلديغي بيلينمهكدهدير، اؤرنهيين "تارتيغ": باش ساچينين بير دستهسي. آغ بيرچهكلي قارينين سوتونو توتماق دا آنلامسيزدير. دولاييسي ايله بو تركيبين دوزگون اوخونوشو "سوتونو داندي" و داها آز بير ائحتيماللا "ساچيني دارتدي" اولماليدير.
[٨]-كهورهليبKәvrәlib : "كهورهلمهكKәvrәlmәk –كؤورهلمهكKövrәlmәk فئعلي، وورولماق، داغيلماق، ضعيفلهشمهك، قيريلقان اولماق و پارچالارا بؤلونمهك آنلاميندادير. بو فئعلين كؤكهني، بوگون آزهربايجان توركجهسينده "كؤورهمهكKövrәmәk " و توركييه توركجهسينده "گهورهمهكGevremek "ه دؤنوشموش اولان اسكي توركجهدهكي "كهورهمهك kәvrәmәk" فئعليدير. "كؤورهك"، "كؤورهكلهشمهك"، "كؤورهكلهنمهك"، "كؤورهلتمهك" دئگيلهري ده عئيني كؤكدهن تؤرهديلميشدير. "كؤورهك" kövrәk-"گهورهك" gevrek كلمهسي، تئز داغيلان، تئز سينان، تئز وورولان؛ و مجازهن ضعيف، تيترهك، اينجه، يوموشاق، حزين، تئز ائتگيلهنهن و اورهيي يوخا آنلاملاريندادير.
[٩]-قانليQanlı ، قالينQalın : اسكي توركجهده آنلاملاري بير بيرينه ياخين اولان و دده قورقوت كيتابيندا دا بير بيري يئرينه ايشلهديلهن ايكي آيري "قانلي" و "قالين" كلمهلهري واردير. "قالينQalın " كلمهسي قالاباليق، گوجلو، ساييسيز چوخلوغو اولان، قايير، يئنيلمهز، بوتؤو، بيرلييي اولان، وارلي و وارسيل آنلاملاريندادير. "قالين" داها چوخ شخص و ائل-اويماقلار حاققيندا ايشلهديلهن بير اؤن آددير (صيفهتدير)، اؤرنهيين "قالين اوغوز". اصلي قالينقQalıñ اولان بو كلمه، "قالماق" فئعليندهندير و "قالابا" كلمهسي ايله كؤكدهشدير (كؤچهبه=كؤچ.+-هبه كيمي). "قانليQanlı " اؤن آدي ايسه، آشيب داشان، چاغلايان، چالخالانان، دالقالانان، لپهنهنهن، جوشقون، دويوملو، گور و بول آنلاملاريندادير. بو كلمه داها چوخ سولار و سو ايله ايلگيلي اولان چاي، گؤل، دره، تپه، دنيز و .... كيمي كلمه و قاوراملارلا ايلگيلي ايشلهديلير. اؤرنهيين "قانلي گؤل"، "قانلي دهييرمهن". اصلي قانيقلي-قانيلي-قانلي اولان و "قانماق" فئعليندهن تؤرهديلهن بو كلمه، قالين كلمهسينه بنزهديييندهن دولايي شخص و ائل-اويماقلار اوچون ده ايشلهديلميشدير. آنجاق توركجهده "قان" كلمهسيني چاغريشديرديغي اوچون داها چوخ اؤلوم، ساواش و اولومسوز يؤنلهري اولان دوشمهن و ياغيلار حاققيندا قولانيلميشدير. اؤرنهيين "قانلي كافير ائلي"، "قانلي دنيز" (گميلهري باتيران دنيز).
[١٠]-تومTum : بو كلمه دده قورقوت يايينلارينين چوخوندا "دوم" بيچيمينده و آري، تميز آنلاميندا وئريلير. بيزجه بو كلمهنين دوزگون يازيمي "توم" بيچيمينده اولوب و آنلامي دا ساكين و دينگيندير. بوگون ايشلهتديييميز و دونوب قالماق آنلاميندا اولان "تومماق" فئعلي ده "توم" كؤكوندهن تؤرهديلهن بير فئعلدير. دولاييسي ايله بيز سادهلهشديريلميش متينده، "دوم" يئرينه چاغداش تلففوظو اولان "توم" بيچيميني يئيلهديك. "توم" كلمهسيندهن ياپيلان بير نئچه يئني دئگي واردير: فارسجا "پانتوميم" و "نمايش ايمائي" قارشيليغي اولان توركجه "تومپاجTumpaç " (–پاچpaç اويون سون اكيدير)؛ "توم اويناوTumoynav "، و "توم گؤستهريسيTum göstərisi ".
[١١]-يالقيزYalqız –يالنيزYalnız : بيزيم سادهلهشديريلميش متينده دوبلئت اولان "يالقيز" و "يالنيز" كلمهلهري آراسيندا –كؤكدهش اولمالارينا قارشين- آيريم ياپيلميشدير. داها چوخ گرچهك شخص و نسنهلهر حاققيندا ايشلهديلهن "يالقيزYalqız " كلمهسي تك، تك باشينا (فارسجا تنها، يكه) آنلاميندادير. اؤرنهيين "يالقيز اوغلان"، "يالقيز آغاج". داها چوخ سويوت و موجهررهد قاوراملار حاققيندا ايشلهديلهن "يالنيزYalnız " كلمهسي ايسه، تكجه (فارسجا صرفا و منحصرا) آنلاميندادير.
[١٢]-اون ايكي اينجه سونوجويونOn iki incә sünücüyün : اؤزگون بتيكده (اصلي متينده)، بو تركيب "اون اكنجه سكوجكك" بيچيمينده يازيلميشدير. بوراداكي "سكوجك"، سوموكجوك و يا كيچيك سوموك آنلاميندا اولان "سونوجوك"دور. "اون اكنجه" ايسه "اون ايكي اينجه"نين سيخيشديريلميش بيچيميدير. (بو بويدا "قيرخ اينجه" تركيبي ده سيخيشديريلاراق "قرقنجه" بيچيمينده يازيلميشدير). بورادا "اون ايكي اينجه سونوجوك"دهن آماج، ساييسي اون ايكي اولان هونون (اينسانين) قابيرقا سوموكلهريدير.
[١٣]-اوزون اولموشUzun olmuş : بير سيرا آراشديرماجيلار اؤزگون بتيكده آچيقجا "اوزون المش" بيچيمينده يازيلان بو تركيبده، "اوزون" كلمهسينين ناسيخ خطاسي اولدوغونو و دوغرو يازيليشين "اوزهنÜzәn "، "اؤزونÖzün " و يا "اؤرهنÖrәn " اولماسي گرهكديييني ساولاميشلاردير (ايدديعا ائتميشلهردير). بيزسه اولدوقجا اوخوناقلي يازيلان "اوزون" بيچيميني – آنلاملانديريلماسيندا چتينليك چكسهك بيله- قورودوق. آنلامي، ييخيق، داغيلميش، داغيلي، پيس دورومدا و خاراب اولان "اؤرهن" كلمهسي، جورومهك آنلاملي توركجه "اؤرومهك" فئعليندهن ياپيلميشدير. "اؤرهن" كلمهسي ويران اولموش ياپي و خارابايا دؤنوشموش بينالار اوچون ايشلهديلهن بير اؤن آددير (صيفهت). آنجاق توركجهده "اينسان گؤودهسينين ويران، سوموكلهرينين خارابا اولماسي" كيمي بير ايفاده طرزي يوخدور (توركجه "اؤرهن" ايله فارسجا "ويران" كلمهلهري آراسيندا وار اولان بيچيمسهل و آنلامسال بنزهرلييه قارشين، بو ايكيسينين آراسيندا كؤكهنسهل بير باغلانتي يوخدور).
بيرينجي بوي
ديرسه خان اوْغلو بوْغاج خان.ين بوْيو`نو بهيان ائدهر، خانيم هئي!
بير گۆن قام خان اوْغلو خان باييندير يئريندهن [+اؤرو] دۇرموشدو. شامي گۆنلويو.نو يئر اۆزونه ديکديرميشدي [١]. آلا سايواني گؤي اۆزونه آشانميشدي. مين يئرده ايپهك قاليچاسي دؤشهنميشدي. خانلار خاني خان باييندير ايلده بير کره توْي ائديب، اوْغوز بهيلهرين.ي قوْنوقلاردي. گنه توْي ائديب آتدان آيقير، دهوهدهن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديرميشدي. بير يئره آغ اوْتاق [٢]، بير يئره قێزيل اوْتاق، بير يئره قارا اوْتاق قۇردورموشدو. "کيمين کي اوْغلو، قێزي يوْخ، قارا اوْتاغا قوْندورون؛ قارا كئچه آلتينا دؤشهن، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرين. يئر ايسه، يئسين؛ يئمهزسه، دۇرسون، گئتسين!" دئميشدي. "اوْغلو اوْلاني آغ اوْتاغا، قێزي اوْلاني قێزيل اوْتاغا قوْندورون!. اوْغلو، قێزي اوْلماياني آللاه تاعالا قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز؛ بللي بيلسين!" دئميش ايدي.
اوْغوز بهيلهري بيرين گليب، يێغيناق اوْلماغا باشلادي. مگهر ديرسه خان دئرلهردي، بير بهيين، اوْغلو قێزي يوْخ ايدي. سوْيلاميش، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلاميش:
سالقيم- سالقيم دان يئللهري اسدييينده،
ساققاللي بوْزاج [٣] تۇرقاي سايراديقدا،
ساققالي اۇزون تات اري بانلاديقدا،
بدهوي آتلار اێسسيني گؤروب اوْغراديقدا
آغلي قارالي سئچيلهن چاغدا،
کؤکسو گؤزهل قابا داغلارا گۆن دهيهنده،
[+قالين اوْغوز`ون گليني، قێزي بزهنهن چاغدا]،
بهي ايگيتلهر، جێلاسينلار بيربيرينه قوْيولان چاغدا
آلار صاباح ديرسه خان قالخيباني يئريندهن اؤرو دۇروب، قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آليب، باييندير خان`ين صؤحبهتينه گلير ايدي. باييندير خان`ين ايگيتلهري ديرسه خان`ي قارشيلاديلار. گتيريب قارا اوْتاغا قوْندوردولار. قارا كئچه آلتينا دؤشهديلهر. قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرديلهر. "باييندير خان`دان بۇيروق بؤيلهدير، خانيم" دئديلهر.
ديرسه خان آييدير: "باييندير خان منيم نه اکسيکليييم.ي گؤردو؟ قێليجيمدان مي گؤردو، سۆفره مدهن مي گؤردو؟". "مندهن آلچاق کيشيلهري آغ اوْتاغا، قێزيل اوْتاغا قوْندوردو؛ منيم سۇچوم نه اوْلدو کيم، قارا اوْتاغا قوْندوردو؟" دئدي. آييتديلار: "خانيم!، بۇگون باييندير خان`دان بۇيروق شؤيلهدير کيم، اوْغلو-قێزي اوْلماياني تانري تاعالا قارقاييبدير". "بيز دخي قارقاريز دئميشدير" دئديلهر. ديرسه خان يئريندهن اؤرو دۇردو. آييدير: "قالخيباني، ايگيتلهريم، يئرينيزدهن اؤرو دۇرون، بۇ قارا عاييب منه يا مندهندير، يا خاتينداندير"، دئدي. ديرسه خان ائوينه گلدي. چاغيريب خاتينينا سوْيلار، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلار.
سوْيلاما. آييدير:
"بري گلگيل!، باشيم.ين باختي، ائويم.ين تاختي،
ائودهن چێخيب يۆرويهنده، سلوي بوْيلوم!
توْپوغوندا سارماشاندا، قارا ساچليم،
قۇرولو يايا بنزهر، چاتما قاشليم!
قوْشا بادام سێغمايان، دار آغيزليم،
گۆز آلماسينا بنزهر، آل ياناقليم،
قاوونوم، ويرهييم، دهوهلهييم [٤]
گؤرور مۆسون، نهلهر اوْلدو؟!
قالخيباني خان باييندير يئريندهن [+اؤرو] دۇرموش، بير يئره آغ اوْتاق، بير يئره قێزيل اوْتاق، بير يئره قارا اوْتاق ديکديرميش؛ "اوْغوللويو آغ اوْتاغا، قێزلييي قێزيل اوْتاغا، اوْغلو-قێزي اوْلماياني قارا اوْتاغا قوْندورون، قارا كئچه آلتينا دؤشهن، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنونه گتيرين. يئرسه يئسين، يئمهزسه، دۇرسون گئتسين؛ اوْنون کيم، اوْغلو-قێزي اوْلمايا، تانري تاعالا اوْنو قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز" دئميش. [+من واريجاق]، گليبهني قارشيلاديلار. قارا اوْتاغا قوْندۇردولار، قارا كئچه آلتيما دؤشهديلهر، قارا قوْيون ياخنيسيندان اؤنومه گتيرديلهر؛ "اوْغلو- قێزي اوْلماياني تانري تاعالا قارقاييبدير، بيز دخي قارقاريز، بللي بيلگيل" دئديلهر. سندهن ميدير، مندهن ميدير، تانري تاعالا بيزه بير يئتمان اوْغول وئرمهز؛ نهدهندير؟" دئدي. سوْيلادي.
سوْيلاما. آييدير:
خان قێزي، يئريمدهن [+اؤرو] دۇرايين مێ؟
ياخان ايله بوْغازيندان تۇتايين مێ؟
قابا اؤکچهم.ين آلتينا سالايين مێ؟
قارا پوْلات اۇز قێليجيم.ي اليمه آلايين مێ؟
اؤز گؤودهندهن باشيني كسهيين مي؟
[+آغ اۆزونو قارا يئره تپهيين مي؟]
[+آغزين ايله بۇرنوندان قان شوْرلادايين مێ؟]
جان دادليسين.ي سنه بيلديرهيين مي؟
آلجا قانين.ي يئر اۆزونه تؤكهيين مي؟
خان قێزي، سبهبي نهدير، دئگيل منه!
قاتي غضهب ائدهرهم شيمدي سنه!
دئدي.
ديرسه خان`ين خاتيني سوْيلاميش، گؤرهليم [+خانيم]، نه سوْيلاميش. آييدير:
هاي ديرسه خان، منه غضهب ائتمه!
اينجينيب آجي سؤزلهر سؤيلهمه!
يئريندهن اؤرو دۇرغێل!
آلا چاديرين.ي يئر اۇزونه ديکديرگيل!
آتدان آيقير، دهوهدهن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ اؤلدورگيل!
ايچ اوْغوز`ون، تاش اوْغوز`ون بهيلهرين.ي اۆستونه يێغيناق ائتگيل!
آج گؤرسهن، دوْيورغێل!
يالينجاق گؤرسهن، دوْناتغێل!
بوْرجلويو بوْرجوندان قۇرتارغێل!
تپه كيمي ات يێغ!
گؤل كيمي قێميز ساغدير!
اۇلو توْي ائيله، حاجهت ديله!
اوْلا کيم، بير آغزي دۇعالينين آلقيشييلا
تانري بيزه بير يئتمان عهيال وئره.
دئدي.
ديرسه خان ديشي اهلينين سؤزويله اۇلو توْي ائيلهدي، حاجهت ديلهدي. آتدان آيقير، دهوهدهن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديردي. ايچ اوْغوز، تاش اوْغوز بهيلهرين.ي اۆستونه يێغيناق ائتدي. آج گؤرسه دوْيوردو؛ يالين گؤرسه دوْناتدي. بوْرجلويو بوْرجوندان قۇرتاردي. تپه كيمي ات يێغدي، گؤل كيمي قێميز ساغديردي. ال گؤتوردولهر، حاجهت ديلهديلهر. بير آغزي دۇعالينين آلقيشييلا آللاه تاعالا بير عهيال وئردي. خاتيني حاميله اوْلدو، بير نئچه موددهتدهن سوْنرا بير اوْغلان دوْغوردو. اوْغلانجيغيني دايالارا وئردي، ساخلاتدي.
آت.ين آياغي کۆلوک، اوْزان.ين ديلي چئويک اوْلور. اهيهگولو [٥] اۇلالير، قابيرقالي بؤيور. اوْغلان اوْن بئش ياشينا گيردي. اوْغلانين باباسي باييندير خان`ين اوْردوسونا قاريشدي.
مگهر خانيم، باييندير خان`ين بير بوْغاسي واردي، بير دخي بۇغراسي واردي. اوْل بوْغا قاتي داشا بوْينوز.ون وۇرسا، اۇن كيمي اۆيودوردو. بير يازين، بير گۆزون بوْغايلا بۇغراني ساواشديريرلاردي. باييندير خان قالين اوْغوز بهيلهرييله تاماشايا باخاردي، تفهرروج ائدهردي. مگهر سۇلطانيم، گنه يازين بوْغاني سارايدان چێخارديلار. اۆچ کيشي ساغ يانيندان، اۆچ کيشي سوْل يانيندان دمير زنجيرله بوْغاني تۇتموشلاردي. گليب مئيدان اوْرتاسيندا قوْيو وئرديلهر.
مگهر، سۇلطانيم، ديرسه خان`ين اوْغلانجيغي، اۆچ دخي اوْردو اۇشاغي مئيداندا آشيق اوْينارلاردي. بوْغاني قوْيو وئرديلهر، اوْغلانجيقلارا "قاچ!" دئديلهر. اوْل اۆچ اوْغلان قاچدي. ديرسه خان`ين اوْغلانجيغي قاچمادي، آغ مئيدانين اوْرتاسيندا باخدي، دۇردو. بوْغا دخي اوْغلانا سۆردو، گلدي. ديلهدي کي، اوْغلاني هلاک قێلايدي. اوْغلان يۇمروغويلا بوْغانين آلنينا قێيا تۇتوب چالدي؛ بوْغا گؤتون گؤتون گئتدي. بوْغا اوْغلانا سۆردو، گئري گلدي. اوْغلان يينه بوْغانين آلنينا يۇمروغويلا قاتي وۇردو. اوْغلان بو قاتلا بوْغانين آلنينا يۇمروغونو دايادي، سۆردو مئيدانين باشينا چێخاردي. بوْغا ايله اوْغلان بير حمله چکيشديلهر. ايکي داليسينين اۆستونه بوْغا ديك دۇردو. نه اوْغلان يئنهر، نه بوْغا يئنهر. اوْغلان فيکير ائيلهدي؛ آييدير: "بير داما ديرهک وۇرورلار، اوْل داما داياق اوْلور. من بۇنون آلنينا نييه داياق اوْلوربان، دۇروربان؟" دئدي. اوْغلان بوْغانين آلنيندان يۇمروغون.و گئدهردي، يوْلوندان ساويلدي. بوْغا آياق اۆستونه دۇرامادي، دۆشدو؛ تپهسينين اۆستونه يێخيلدي. اوْغلان پێچاغينا ال وۇردو، بوْغانين باشيني کسدي.
اوْغوز بهيلهري گليب اوْغلان.ين اۆستونه يێغيناق اوْلدولار، تحسين دئديلهر. "ددهم قوْرقوت گلسين، بو اوْغلانا آد قوْيسون، بيلهسينجه آليب باباسينا وارسين. باباسيندان اوْغلانا بهيليک ايستهسين، تاخت آلي وئرسين" دئديلهر. چاغيرديلار، ددهم قوْرقوت گلير اوْلدو. اوْغلاني آليب باباسينا واردي. ددهم قوْرقوت اوْغلانين باباسينا سوْيلاميش، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير:
هاي ديرسه خان، بهيليک وئرگيل بۇ اوْغلانا!
تاخت وئرگيل، اردهمليدير!
بوْينو اۇزون بدهوي آت وئرگيل [+بۇ اوْغلانا]!
مينهر اوْلسون، هۆنهرليدير!
آغاييلدان تۆمهن قوْيون وئرگيل بۇ اوْغلانا!
شيشليک اوْلسون، اردهمليدير!
قايتاباندان قێزيل دهوه وئرگيل بۇ اوْغلانا!
يۆكلهت اوْلسون، هۆنهرليدير!
آلتين باشلي بان ائو وئرگيل بۇ اوْغلانا!
کؤلگه اوْلسون، اردهمليدير!
چييين قوْشلو [٦] جۆببه، دوْن وئرگيل بۇ اوْغلانا!
گييهر اوْلسون، هۆنهرليدير!
باييندير خان`ين آغ مئيدانيندا بو اوْغلان جنگ ائتميشدير. بير بوْغا اؤلدورموش سنين اوْغلون، آدي بوْغاج اوْلسون! آديني من وئرديم، ياشيني آللاه وئرسين! دئدي.
ديرسه خان اوْغلانا بهيليك وئردي، تاخت وئردي. اوْغلان تاختا چێخدي، باباسينين قێرخ ايگيدين.ي آنماز اوْلدو. اوْل قێرخ ايگيت حسهد ائيلهديلهر، بيربيرينه سؤيلهديلهر: "گلين، اوْغلاني باباسينا قوْولاياليم، اوْلا کيم، اؤلدوره، گنه بيزيم عيززهتيميز، حؤرمهتيميز اوْنون باباسي يانيندا خوْش اوْلا، آرتيق اوْلا" دئديلهر. واردي بو قێرخ ايگيدين ييگيرميسي بير يانا، ييگيرميسي دخي بير يانا اوْلدو. اهووهل ييگيرميسي واردي، ديرسه خان`ا بۇ خبهري گتيردي. آيدير: "گؤرور مۆسون، ديرسه خان، نهلهر اوْلدو؟ ياريماسين، يارچيماسين. سنين اوْغلون کۆر قوْپدو، ارجهل قوْپدو. قێرخ ايگيتين.ي بوْيونا آلدي، قالين اوْغوزون اۆستونه يۆرويوش ائتدي؛ نه يئرده گؤزهل قوْپدويسا، چكيب آلدي؛ آغ ساققاللي قوْجانين آغزين.ي سؤيدو، آغ بيرچهكلي قارينين سوتون.و داندي [٧]. آخان دۇرو سۇلاردان خبهر گئچه، آرقيري ياتان آلاداغدان تپهر آشا، خانلار خاني باييندير`ا خبهر وارا، "ديرسه خان`ين اوْغلو بؤيله بيدعهت ايشلهميش" دييهلهر. "گزديييندهن اؤلدويون يئگ اوْلا: باييندير خان سني چاغيرا، سنه قاتي غضهب ائيلهيه. بؤيله اوْغول سنين نهنه گرهك؟، بؤيله اوْغول اوْلماقدان اوْلماماق يئگدير، اؤلدورسهنه!" دئديلهر. ديرسه خان "وارين، گتيرين، اؤلدورهييم!" دئدي.
بؤيله دئگهج، خانيم، اوْل نامهردلهرين ييگيرميسي دخي چێخا گلدي و بير قوْو دخي [+اوْنلار] گتيرديلهر. آييدير: "قالخيباني، ديرسه خان، سنين اوْغلون يئريندهن اؤرو دۇردو، كؤكسو گؤزهل قابا داغا آوا چێخدي. سن وار ايکهن آو اوْلادي، قۇش قۇشلادي؛ آناسينين يانينا آليب گلدي، آل شارابين ايتيسيندهن آلدي ايچدي؛ آناسييلا صؤحبهت ائيلهدي، آتاسينا قصد ائيلهدي. سنين اوْغلون کۆر قوْپدو، ارجهل قوْپدو. آرقيري ياتان آلاداغدان [+تپهر آشا، آخان دۇرو سۇلاردان] خبهر گئچه، خانلار خاني باييندير`ا خبهر وارا؛ "ديرسه خان`ين اوْغلو بؤيله بيدعهت ائيلهميش دييهلهر، سني چاغيردالار، باييندير خان`ين قاتيندا سنه غضهب اوْلا. بؤيله اوْغول نهنه گرهك؟، اؤلدورسهنه!" دئديلهر. ديرسه خان آييدير: "وارين گتيرين، اؤلدورهييم؛ بؤيله اوْغول منه گرهكمهز!" دئدي. ديرسه خان`ين نؤکهرلهري آييدير: "بيز سنين اوْغلونو نئجه گتيرهليم؟ سنين اوْغلون بيزيم سؤزوموز.و آلماز، بيزيم سؤزوموزله گلمهز. قالخيباني يئريندهن اؤرو دۇرغێل، ايگيتلهرين.ي اوْخشاغێل، بوْيونا آلغێل، اوْغلونا اۇغراغێل، يانينا آليب، آوا چێخغێل؛ قۇش اۇچوروب، آو آولاييب، اوْغلونو اوْخلاييب، اؤلدوره گؤرگيل! اگهر بؤيله اؤلدورمهزسهن بير تۆرلو دخي اؤلدورومهزسين، بللي بيلگيل!" دئديلهر.
سوْيلاما:
سالقيم سالقيم دان يئللهري اسدييينده،
ساققاللي بوْزاج تۇرقاي سايراديقدا،
بدهوي آتلار اێسسين.ي گؤروب اوْغراديقدا،
ساققالي اۇزون تات اري بانلاديقدا،
آغلي، قارالي سئچيلهن چاغدا،
قالين اوْغوزون گليني، قێزي بزهنهن چاغدا،
كؤكسو گؤزهل قابا داغلارا گۆن دهيهنده،
بهي ايگيتلهر، جێلاسينلار بيربيرينه قوْيولان چاغدا
آلار صاباح ديرسه خان [+قالخيباني] يئريندهن اؤرو دۇردو. اوْغلانجيغين.ي يانينا آليب، قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا سالدي، آوا چێخدي. آو آولاديلار، قۇش قۇشلاديلار.
اوْل قێرخ نامهردين بير قاچي اوْغلانين يانينا گلدي، آييدير: "بابان دئدي، گئييكلهري قوْوسون گتيرسين، منيم اؤنومده تپهلهسين؛ اوْغلومون آت سهييرديشين.ي، قێليج چاليشين.ي، اوْخ آتيشين.ي گؤرهييم، سئوينهييم، قێواناييم، گۆوهنهييم، دئدي" دئديلهر. اوْغلاندير، نه بيلسين؟ گئيييي قوْواردي گتيريردي، باباسينين اؤنونده سينيرلهردي: "بابام آت سهييرديشيمه باخسين، قێوانسين؛ اوْخ آتيشيما باخسين، گۆوهنسين؛ قێليج چاليشيما باخسين، سئوينسين!" [+دئردي]. اوْل قێرخ نامهردلهر آييديرلار: "ديرسه خان، گؤرور مۆسون اوْغلاني؟ يازيدا، ياباندا گئيييي قوْوار، سنين اؤنونه گتيرير. گئييك`ه آتارکهن اوْخلا سني وۇرور، اؤلدورور. اوْغلون سني اؤلدورمهدين، سن اوْغلونو اؤلدورو گؤرگيل!" دئديلهر.
اوْغلان گئيييي قوْوارکهن باباسينين اؤنوندهن گليب گئدهردي. ديرسه خان قوْرقوت سينيرلي قاتي يايين.ي الينه آلدي. اۆزهنگييه قالخيب، قاتي چکدي، اۇز آتدي. اوْغلاني ايکي داليسينين آراسيندا وۇروب چاخدي، يێخدي. اۇج.و توْخوندو، آلجا قاني شوْرلادي، قوْينو دوْلدو. بدهوي آتينين بوْينون.و قۇجاقلادي، يئره دۆشدو. ديرسه خان ايستهدي کيم، اوْغلانجيغينين اۆستونه کهورهليب [٨] دۆشهيدي. اوْل قێرخ نامهرد قوْيمادي. آتينين جێلاويسين.ي دؤندهردي، اوْردوسونا گلير اوْلدو.
ديرسه خان`ين خاتيني "اوْغلانجيغيمين ايلک آويدير" دييه، آتدان آيقير، دهوهدهن بۇغرا، قوْيوندان قوْچ قێرديردي، "قانلي [٩] اوْغوز بهيلهرين.ي توْيلاياييم" دئدي. يۇمورلانيب يئريندهن اؤرو دۇردو، قێرخ اينجه [+بئللي] قێزي بوْيونا آلدي، ديرسه خان`ا قارشي واردي. قاپاق.يني قالديردي. ديرسه خان`ين اۇزونه باخدي. ساغ ايلهن سوْلونا گؤز گزديردي، اوْغلانجيغيني گؤرمهدي. قارا باغري سارسيلدي، تۇم [١٠] اۆرهيي اوْينادي، قارا قێيما گؤزلهري قان ياش دوْلدو. چاغيريب ديرسه خان`ا سوْيلار، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلار:
بري گلگيل!
باشيم.ين باختي، ائويم.ين تاختي
خان بابامين گۆوئييسي،
قادين آنامين سئوگيسي.
آتام.ين، آنام.ين وئردييي،
گؤز آچيبان گؤردويوم،
کؤنول وئريب سئوديييم
آ ديرسه خان!
قالخيباني يئريندهن اؤرو دۇردون.
يليسي قارا قازيليق آتين.ي بۆتون ميندين.
كؤكسو گؤزهل قابا داغ[+لار اتهيينه] آوا چێخدين.
[+بوْينو اۇزون بدهوي گئيييين.ي آليب يێخدين].
[+سميز اتين.ي يۆكلهتدين، گئري دؤندون].
ايکي واردين، بير گليرسين؛
ياوريم هاني؟
قارانقو دۆنده بۇلدوغوم اوْغول.وم هاني؟
چێخسين منيم گؤرور گؤزوم، آ ديرسه خان! يامان سهييرير.
[+سام يئللهري اسمهدين، قۇلاغيم چێنلار].
ساري ايلان سوْخمادين، آغجا تنيم قالخار شيشهر.
[+ساريمساق اوْتون.و يئمهدين، ايچيم گؤينهر].
کسيلسين اوْغلان امهن سۆت داماريم، يامان سێزلار.
[+قۇروموشجا کؤکسومده سۆتوم اوْينار].
يالقێزجا اوْغول گؤرونمهز، باغريم يانار.
[+دئدي]
[+بير دخي سوْيلاميش:]
قۇرو-قۇرو چايلارا سۇ سالديم.
قارا دوْنلو درويشلهره نذيرلهر وئرديم.
[+يانيم آلا باخديغيمدا قوْنشوما اييي باخديم].
[+اۇمانينا، اۇسانينا آش يئديرديم].
آج گؤرسهم، دوْيوردوم.
يالينجاق گؤرسهم، دوْناتديم.
تپه كيمي ات يێغديم،
گؤل كيمي قێميز ساغديرديم.
ديلهک ايله بير اوْغول.و گۆجله بۇلدوم.
يالقيز [١١] اوْغول.ون خبهرين.ي،
آ ديرسه خان! دئگيل منه!
[+قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!]
قارشي ياتان آلاداغدان
بير اوْغول اۇچوردونسا، دئگيل منه!
[+كۆلونگله يێخديراييم]
قامين آخان يۆگرهك سۇدان
بير اوْغول آخيتدينسا، دئگيل منه!
[+دامارلارين.ي سوْغولداييم]
آسلان ايله قاپلانا
بير اوْغول يئديردينسه، دئگيل منه!
[+قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!]
قارا دوْنلو، آزقين دينلي کافيرلهره
بير اوْغول آلديردينسا، دئگيل منه!
خان بابامين قاتينا من وارايين،
آغير خزينه، بوْل لشکهر.ي آلايين،
آزقين دينلي کافيره من وارايين.
يارالانيب قازيليق آتيمدان انمهيينجه،
يئنيمله آلجا قانيم.ي سيلمهيينجه،
قوْل-بۇت اوْلوب، يئر اۆستونه دۆشمهيينجه
يالقێز اوْغول.ون [+خبهريني آلمايينجا]
[+كافير] يوْللاريندان دؤنمهيهيين!
يالقيز اوْغول.ون خبهرين.ي،
آ ديرسه خان! دئگيل منه!
قارا باشيم قۇربان اوْلسون بۇگون سنه!
دئدي.
زاريليق ائيلهدي، آغلادي. بؤيله دئگهج ديرسه خان خاتينينا جاواب وئرمهدي. اوْل قێرخ نامهرد قارشي گلدي، آييدير: "اوْغلون ساغدير، اسهندير، آودادير. بۇگون، يارين قاندا ايسه، گلير. قوْرخما، قاييرما. بهي سرخوشدور، جاواب وئرهمهز" دئديلهر. ديرسه خان`ين خاتيني قاييتدي، گئري دؤندو. قاتلانمادي، قێرخ اينجه [+بئللي] قێزي بوْيونا آلدي، بدهوي آتا مينيب، اوْغلانجيغين.ي ايستهيه گئتدي. قێشدا يازدا، قاري بۇزو ارينمهيهن قازيليق داغينا گلدي، چێخدي. آلچاقدان اۇجا يئرلهره چاپيب چێخدي. باخسا گؤرسه بير درهنين ايچينه قارقا قوزقوْن انهر، چێخار؛ قوْنار، قالخار. بدهوي آتين.ي اؤکجهلهدي، اوْل طرهفه يۆرودو.
مگهر سۇلطانيم، اوْغلان اوْل آرادا يێخيلميشدي. قارقا قۇزقون قان گؤروب، اوْغلانين اۆستونه قوْنماق ايستهردي. اوْغلانين ايکي کلبجوگهزي واردي، قارقاني قۇزقونو قوْواردي، قوْندورمازدي. اوْغلان اوْندا يێخيلديقدا بوْز آتلي خێضير اوْغلانا حاضير اوْلدو، اۆچ قاتلا ياراسين.ي الييله سێغادي: "سنه بۇ يارادان قوْرخما، اوْغلان، اؤلوم يوْخدور؛ داغ چيچهيي آنان سۆتويله، سنين يارانا ملههمدير" دئدي، غاييب اوْلدو. اوْغلانين آناسي اوْغلانين اۆستونه چاپيب، چێخا گلدي. باخسا گؤرسه اوْغلانجيغي آلجا قانا بۇلاشميش ياتير. چاغيريبان اوْغلانجيغينا سوْيلار، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلار. آييدير:
قارا قێيما گؤزلهرين.ي
اۇيخو آلميش، آچغێل آخي!
اوْن ايكي اينجه سۆنوجويون [١٢]
اۇزون اوْلموش [١٣]، يێغشير آخي!
تانري وئرهن دادلي جانين
سئيراندا ايميش، آنيت آخي!
اؤز گؤودهنده جانين وارسا،
اوْغول، خبهر منه!
قارا باشيم قۇربان اوْلسون،
اوْغول سنه!
آخار سنين سۇلارين قازيليق داغي
آخار ايكهن، آخماز اوْلسون!
بيتهر سنين اوْتلارين، قازيليق داغي،
بيتهر ايکهن، بيتمهز اوْلسون!
قاچار سنين گئييكلهرين، قازيليق داغي،
قاچار ايکهن، قاچماز اوْلسون!
داشا دؤنسون!
نه بيلهيين اوْغول،
آسلاندان مێ اوْلدو،
يوْخسا قاپلاندان مێ اوْلدو؟
نه بيلهيين اوْغول،
بۇ قادالار سنه نرهدهن گلدي؟!
اوْل گؤودهنده جانين وارسا، اوْغول، خبهر منه!
قارا باشيم قۇربان اوْلسون، اوْغول سنه!
آغيز ديلدهن بير قاچ کلمه خبهر منه!
دئدي.
بؤيله دئگهج اوْغلانين قۇلاغينا سس توْخوندو. باشين.ي قالديردي، يالابيداق گؤزون.و آچدي. آناسينين اۆزونه باخدي. سوْيلاميش، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير:
بري گلگيل، آغ سۆتون.و امديييم قادينيم آنا!
آغ بيرچهكلي، عيززهتلي جانيم آنا!
آخارليدا سۇلارينا قارقاماغێل!
قازيليق داغي`نين گۆناهي يوْخدور.
بيتهرليده اوْتلارينا قارقاماغێل!
قازيليق داغي`نين سۇچو يوْخدور.
قاچار گئييكلهرينه قارقاماغێل!
قازيليق داغي`نين گۆناهي يوْخدور.
آسلانلا قاپلانينا قارقاماغێل!
قازيليق داغي`نين سۇچو يوْخدور.
قارقار ايسهن، باباما قارقا
بۇ سۇچ، بۇ گۆناه بابامداندير.
دئدي.
اوْغلان يينه آييدير: "آنا، آغلاماغێل! منه بۇ يارادان اؤلوم يوْخدور، قوْرخماغێل! بوْز آتلي خێضير منه گلدي، اۆچ كره يارامي سێغادي، بۇ يارادان سنه اؤلوم يوْخدور؛ داغ چيچهيي، آنان سۆتو سنه ملههمدير" دئدي. بؤيله دئگهج قێرخ اينجه [+بئللي] قێز ياييلديلار، داغ چيچهيي دئوشيرديلهر. اوْغلانين آناسي امجهيين.ي بير سێخدي، سۆتو گلمهدي؛ ايکي سێخدي، سۆتو گلمهدي. اۆچونجوده كندييه ضرب ائيلهدي، قاتي دوْلدو؛ سێخدي، سۆتله قان قاريشيق گلدي. داغ چيچهيييله سۆتو اوْغلانين ياراسينا وۇردولار. اوْغلاني آتا مينديرديلهر، آليباني اوْردوسونا گئتديلهر. اوْغلاني حکيملهره ايسمارلاييب، ديرسه خان`دان ساخلاديلار.
آت.ين آياغي کۆلوک، اوْزان.ين ديلي چئويک اوْلور. خانيم، اوْغلانين قێرخ گونده ياراسي اوْنالدي، ساپاساغ اوْلدو. اوْغلان آتا مينهر، قێليج قۇشانار اوْلدو؛ آو آولار، قۇش قۇشلار اوْلدو. ديرسه خان`ين خبهري يوْخ، اوْغلانجيغين.ي اؤلدو بيلير.
اوْل قێرخ نامهردلهر بۇنو دۇيديلار؛ "نه ائيلهيهليم؟" دييه دانيشديلار. "ديرسه خان اگهر اوْغلانجيغين.ي گؤرهرسه، آرتيرماز بيزي، هپ قێرار" دئديلهر. "گلين، ديرسه خان`ي تۇتاليم، آغ ال.لهرين.ي آردينا باغلاياليم، قێل سيجيم.ي آغ بوْينونا تاخاليم، آليباني کافير ائللهرينه يؤنهلهليم" دييه، ديرسه خان`ي تۇتدولار. آغ ال.لهرين.ي آردينا باغلاديلار، قێل سيجيم.ي بوْينونا تاخديلار، آغ اتيندهن قان چێخينجا دؤيدولهر. ديرسه خان يايان، بۇنلار آتلي يۆرودولهر، آليباني قالين کافير ائللهرينه يؤنهلديلهر. ديرسه خان تۇتساق اوْلدو گئدهر. ديرسه خان`ين تۇتساق اوْلدوغوندان اوْغوز بهيلهرينين خبهري يوْخ.
مگهر، سۇلطانيم، ديرسه خان`ين خاتيني بۇنو دۇيموش. اوْغلانجيغينا قارشي واريب، سوْيلاميش. گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلاميش. آييدير:
گؤرور مۆسون، آي اوْغول، نهلهر اوْلدو؟!
سارپ قايالار اوْينانمادي، يئر اوْبرولدو.
ائلده ياغي يوْخ ايکهن، سنين بابانين اۆستونه ياغي گلدي.
اوْل قێرخ نامهرد، بابانين يوْلداشلاري باباني تۇتدولار.
آغ ال.لهرين.ي آردينا باغلاديلار.
قێل سيجيم .ي آغ بوْينونا تاخديلار.
كنديلهر.ي آتلي، باباني ياياق يۆروتدولهر.
آليباني قانلي کافير ائللهرينه يؤنهلديلهر.
خانيم اوْغول، قالخيباني يئريندهن اؤرو دۇرغێل!
قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلغێل!
باباني اوْل قێرخ نامهرددهن قۇرتارغێل!
يۆرو، اوْغول!
بابان سنه قێيدييسا، سن بابانا قێيماغێل!
دئدي.
اوْغلان آناسينين سؤزون.و سێمادي. بوْغاج بهي يئريندهن اؤرو دۇردو، قارا پوْلات اۇز قێليجين.ي بئلينه قۇشاندي، آغ توْزلوجا قاتي ياييني الينه آلدي، آلتين جێداسين.ي قوْلونا آلدي، بدهوي آتيني تۇتدوردو، بۆتون ميندي. قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلدي، باباسينين آردينجا يوْرتوب گئتدي. اوْل نامهردلهر دخي بير يئرده قوْنموشلاردي، آل شارابين ايتيسيندن ايچهرلهردي. بوْغاج خان چاپيب يئتدي. اوْل قێرخ نامهرد دخي بۇنو گؤردولهر. آييتديلار: "گلين، واراليم، شوْل ايگيتي تۇتوب گتيرهليم، ايکيسيني بير يئرده کافيره يئتيرهليم!" دئديلهر.
ديرسه خان آييدير: "قێرخ يوْلداشيم، آمان! تانري`نين بيرلييينه يوْخدور گۇمان! منيم اليمي شئشين، قوْلجا قوْپوزوم.و اليمه وئرين، اوْل ايگيتي دؤندهرهييم. گرهك مني اؤلدورون، گرهك ديرگيرين، قوْيو وئرين" دئدي. اليني شئشديلهر، قوْلجا قوْپوزون.و الينه وئرديلهر. ديرسه خان، اوْغلانجيغي ايدييين.ي بيلمهدي؛ قارشي گلدي. سوْيلار، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلار. آييدير:
بوْينو اۇزون بدهوي آتلار گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده مينيتين وارسا، ايگيت، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئرهييم، دؤنگيل گئري!
آغاييلدان تۆمهن قوْيون گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده شيشلييين وارسا، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئرهييم، دؤنگيل گئري!
قايتاباندان قێزيل دهوه گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده يۆكلهتين وارسا، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئرهييم، دؤنگيل گئري!
آلتين باشلي بان ائولهر گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده اوْدان وارسا، ايگيت، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئرهييم، دؤنگيل گئري!
آغ اۆزلو، آلا گؤزلو گلينلهر گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده نيشانلين وارسا، ايگيت، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين آلي وئرهييم، دؤنگيل گئري!
آغ ساققاللي قوْجالار گئدهرسه، منيم گئدهر.
سنين ده ايچينده آغ ساققاللي بابان وارسا، ايگيت، دئگيل منه!
ساواشمادين، وۇروشمادين قۇرتاراييم، دؤنگيل گئري!
منيم اۆچون گلدينسه، اوْغلانجيغيم.ي اؤلدورموشهم،
ايگيت، سنه يازيغي يوْخ، دؤنگيل گئري!
دئدي.
اوْغلان بۇرادا باباسينا سوْيلاميش، گؤرهليم، خانيم، نه سوْيلاميش:
بوْينو اۇزون بدهوي آتلار گئدهرسه، سنين گئدهر
منيم ده ايچينده مينيتيم وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامهرده!
قايتاباندا قێزيل دهوه سنين گئدهر.
منيم ده ايچينده يۆكلهتيم وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامهرده!
آغاييلدا تۆمهن قوْيون سنين گئدهر.
منيم ده ايچينده شيشليييم وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامهرده!
آغ اۆزلو، آلا گؤزلو گلين سنين گئدهرسه،
منيم دخي ايچينده نيشانليم وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامهرده!
آلتين باشلي بان ائولهر سنين گئدهرسه،
منيم ده ايچينده اوْدام وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامرده!
آغ ساققاللي قوْجالار سنين گئدهرسه،
منيم دخي ايچينده بير عاقلي شاشميش،
بيلييي ايتميش قوْجا بابام وار،
قوْيماغيم يوْخ قێرخ نامهرده!
دئدي.
قێرخ ايگيدينه دۆلبهند سالدي، ال ائيلهدي. قێرخ ايگيت بدهوي آتين.ي اوْيناتدي، اوْغلانين اۆزهرينه يێغيناق اوْلدو. اوْغلان قێرخ ايگيدين.ي بوْيونا آلدي، آت تپدي، جنگ و ساواش ائتدي. کيمينين بوْينون.و وۇردو، کيميني تۇتساق ائيلهدي. باباسيني قۇرتاردي، قاييتدي، گئري دؤندو. ديرسه خان بورادا اوْغلانجيغي.نين ساغ ايدييين.ي يينه بيلدي. خانلار خاني خان باييندير اوْغلانا بهيليك وئردي، تاخت وئردي. ددهم قوْرقوت [+گليبهن] بوْي بوْيلادي، سوْي سوْيلادي؛ بو اوْغوزنامهني دۆزدو قوْشدو. بؤيله دئدي:
[+هاني دئديييم بهي ارهنلهر؟]
[+دۆنيا منيم دييهنلهر؟]
اوْنلار دخي بو دۆنيايا گلدي، گئچدي.
کاروان كيمي قوْندو، كؤچدو.
اوْنلاري دخي اجهل آلدي، يئر گيزلهدي.
فاني دۆنيا كيمه قالدي؟
[+گليملي، گئديملي دۆنيا]،
[+سوْن اۇجو اؤلوملو دۆنيا].
[+العاقيبت، اۇزون ياشين]
[+اۇجو اؤلوم، آخيري آيريليق].
يوْم وئرهيين، خانيم:
يئرلي قارا داغلارين يێخيلماسين!
کؤلگهليجه قابا آغاجين کسيلمهسين!
قامين آخان گؤركلو سۇيون قۇروماسين!
قاناتلارين.ين اۇجلاري قێريلماسين!
چاپار ايکهن آغ بوْز آتين بۆدرهمهسين!
چاليشاندا قارا پوْلات اۇز قێليجين گديلمهسين!
دۆرتوشورکهن آلا گؤندهرين اۇفانماسين!
قايير تانري سني نامهرده مؤحتاج ائيلهمهسين،
ساغليق ايله ساغينجين.ي، دئولهتين.ي حاق آرتيرسين!
اوْل اؤيدويوم اۇجا تانري، دوْست اوْلوباني مدهد ارسين!
قارا اؤلوم گلدييينده گئچيت وئرسين!
آغ بيرچهكلي آنان.ين يئري بئهيشت اوْلسون!
آغ ساققاللي بابان.ين يئري اۇچماق اوْلسون!
[+اوْغوللا قارينداش.ين.دان آييرماسين!]
حاق يانديران چێراغين يانا دۇرسون!
[+آخير-سوْنو آري ايماندان آييرماسين!]
[+"آمين!" دييهنلهر ديدار گؤرسون!]
[+آغ آلنيندا بئش کلمه دۇعا قێلديق، قبول اوْلسون!]
[+آللاه وئرهن اۇمودون اۆزولمهسين!]
[+يێغيشديرسين، دۆروشدورسون!]
[+گۆناهينيزي آدي گؤرکلو محهممهد مۇصطافا اۆزو سۇيونا باغيشلاسين!]
خانيم، هئي!
قيسسا سؤزلوك:
آخارليAxarlı : آخاري اولان، آخان، آخان شئيلهرين ايچينده
آخيتماقAxıtmaq : يئريتمهك، يوللانديرماق، يولا دوشمهسينه ندهن اولماق
آرتيرمازArtırmaz : گئرييه بيراخماز، ساغ بيراخماز
آرقيريArqırı : يانلاماسينا، كؤندهلهن، اهيري، چاپراز
آشانماقAşanmaq : يوكسهلمهك، قالخماق، اوجالماق، سالينماق
آغاييلAğayıl : آغيل، آخير، قويون سوروسونون ييغيشديغي و يا سالينديغي اوستو آچيق و چئورهسي باغلي يئر
آلاAla : -ه، اله (ساغ آلا=ساغ اله)، دوغرو، ساري، طرهفه
آلارAlar : آيدينليق، سحهرين ايلك آيدينليغي، ايشيغين ياييلديغي ائرته (صوبح)، دان آچيلان چاغ
آلجاAlca : آل بوياقلي، قيرميزي بويالي
آلي وئرمهكAlı vermәk : يئيين شكيلده آليماق
آنمازAnmaz : آنمايان، يادا سالمايان، خاطيرلامايان، سايمايان، حئسابا قويمايان
آنيتAnıt : جانلاندير، حاضير ائت
آيقيرAyqır : دؤل اوچون سئچيلميش اركهك آت
ارجهلƏrcәl : ياراماز، دانقاز، بوينو يوغون، ديك باشلي، اوغورسوز، خويرات، پيس، پوزقون (عرهبجهدير)
اردهمليƏrdәmli : بئجهريكلي، باشاريلي، اوتلو، معريفهتلي، تربييهلي، هونهرلي، فضيلهتلي، لهياقهتلي
امجهيينƏmcәyin : ممهنين اوجو، سوتون اميلدييي ممه باشي
انمهيينجهƏnmәyincә : آشاغي گلمهيينجه، دوشمهيينجه
اهيهگولوƏyәgülü : قابيرقالي ("اهيهگو": "اهيه" سومويو، حئيوانين كورهك بؤلگهسي)
اوبرولدوOburldu : اويولدو، چوخورلاشدي، چؤكدو، ياريلدي، آغير بير نسنهنين دوشمهسييله چوخورا دؤنوشدو
اوچماقUçmaq : فارسجا "بئهيشت (بهشت)" و عرهبجه "جننهت (جنت)" كلمهلهرينين توركجه قارشيليغي اولان "اوچماق"، اسكي تورك اينانجلاري و گيييلمه (تناسوخ) ايله ايلگيليدير. بو اينانجلارا گؤره اوچماق، اؤلهن هون (اينسان) تينينين (روحونون) اؤلومدهن سونرا قوشا دؤنوشهرهك اوچوب گئتدييي يئردير.
اوخشاغيلOxşağıl : كؤنلونو آل، ايلتيفات ائت، سئو، تاولا، قاندير
اوردوOrdu : اوبا و ائل؛ بونلارين يئرلهشدييي، قوندوغو يئر و دوشهرگه، يورد، اوس؛ بير دئولهتين دوزهنلي سيلاحلي گوجلهري (خالقدان اولوشان گوجلهر: قوشون)،
اؤرهنÖrәn : ييخيق، داغيلميش، داغيلي، پيس دورمدا اولان، ويران، خاراب
اوزهنگيÜzәngi : آتين يهههريندهن آسيلان و آتلينين آياقلاريني قويدوغو دمير حلقه
اوسانيناUsanına : بئزيكهنينه، دويانينا، اومودو بيراخانينا، بيخانينا
اوغراديقداOğradıqda : ياواش سسله كيشنهيهنده، آت قالين سسله ميريلدانديغيندا
اوفانماسينUfanmasın : پارچالانماسين، سينيب تيكه تيكه اولماسين، اوفاق پارچالارا بؤلونمهسين، كهورهلمهسين
اؤكجهلهديÖkcәlәdi : دابانلادي، اوزهنگييه گئچيريليميش آياقلارينين داباني ايله آتين قابيرقا و قارنينا دؤيدو
اؤكجهOkcә : دابان، آياغين داباني
اولاليرUlalır : اولو اولور، اولولاشير، بؤيويور، يئكهلير، گليشير، يئتيشير، يئتگينلهشير
اولوUlu : بؤيوك، قوجامان، اوجا، قونومو يوكسهك اولان، يئكه
اومانيناUmanına : اوميد ائدهنينه، بكلهنتيسي اولانينا
اونالديOnaldı : ساغالدي، ياخشيلاشدي، ايييلهشدي، دوزهلدي، تعمير ائديلدي، توختادي
اويوردوÜyürdü : دارتاراق اون كيمي ائديردي. اوغوردو
ايدييينİdiyin : اولدوغونو
ايسسينيIssını : يييهسيني
ايسمارلاييبIsmarlayıb : تاپشيريب (ايسمار كلمهسينين كؤكهني فارسجادير، سپردن-سفارش كلمهلهري ايله كؤكدهشدير)
ايگيتİgit : رعنا، رشيد، دلي قانلي، يئتگين گنج
باغريمBağrım : جييهريم
بانBan : چاديرين اورتاسينداكي هوندور آغاج، آرابانين اوخو
بايينديرBayındır : اؤزهل آد، آنلامي معمور، آوادان؛ گليشميش و باخيملي بير يئر، ياپي
بدهويBәdәvi : كؤهلهن، ايتي و يئيين گئدهن قاچاقان و ساغلام آت (كؤكهني عرهبجهدير)
بهيليكBәylik : آتادان اوغولا وئريلهن بهيليك مقامي
بودرهمهسينBüdrәmәsin : سندهلهمهسين، آياغي تيترهمهسين، يئريركهن آخماسين، يوروركهن سوروشمهسين
بوزBoz : چال، فارسجاسي خاكستري اولان بويا
بوزاجBozac : ديشي، ديشي قوش
بوغاBoğa : آختالاشماميش اؤكوز و سيغير
بوغراBuğra : اركهك دهوه
بويروقBuyruq : امر، فرمان، حؤكوم
بيتهرليBitәrli : بيتهن شئيلهر، بيتگيلهر، وئريملي، يئرده گؤيهرهن
بيرچهكBirçәk : "بيرچهك" كلمهسي، ياشلي قادينلارين باشي يانلارينداكي توكلهر آنلاميندادير. بو كلمهنين كؤكهني، گيسو، طره آنلاميندا اولان "پرچ-پيرچ-پورچ" كلمهسيدير. "بيرچهك" كلمهسي (پرچگهك-پرچهك-برچهك-بيرچهك)، "پرچمPәrçәm " (پرچگهم –پرچهم-پرچم) كلمهسي ايله كؤكدهشدير.
بيرينBirin : بيرهر بيرهر، بير بيري آردينجا
بيلهسينجهBilәsincә : اونونلا بيرليكده، اؤز يانينجا
تاتTat : اوتوراق ياشامي سورهنلهر، بورادا ايران ديللي خالقلار
تپديTәpdi : آت اوزهرينده هوجوم ائتدي، گوج ايله ايلهري سوردو، قاباغا يئريتدي، باسدي، (آت اوچون) تپيكلهدي، آياغي ايله ووردو، سالديردي
تپهرTәpәr : چاپار (عاجيل) خبهر، ووروب آشاراق گئدهن و يئيين ياييلان اؤنهملي خبهر
تپهلهسينTәpәlәsin : باسسين، يئنسين، مغلوب ائتسين، بير بيري اوستونه قالاسين
توتساقTutsaq : گنهلده حاقسيز يئره ياخالاناراق، توتوقلاناراق زيندانا آتيلان كيمسه
توزToz : يايي ساغلاملاشديرماق اوچون قبضهسينه ساريلان قايين آغاجينين قابيغي
تومTum : ساكين، دينگين، دينج (تومماق فئعلينين كؤكو)
تومهنTümәn : اون مين، اون مين كيشيدهن و يا دؤيوشچودهن اولوشان بير بؤلوك، مجازهن چوخ ساييلي، سونسوز
جيداCıda : سونگو
جيلاسينCılasın : قوللو بوداقلي ايگيت، ايري ياپيلي آلپ، بويلو بوخونلو باهادير، گوجلو دليقانلي، قورخماز، ييلماز
چاليشماقÇalışmaq : بير بيرينه قارشيليقلي اولاراق چالماق، چارپيشماق، ووروشماق، دؤيوشمهك، توققوشماق
چكيشمهكÇәkişmәk : قارشيليقلي اولاراق بير بيريني چكمهك، ياخالاشماق
چينلاماقÇınlamaq : چين دييه سس چيخارماق، جينگيلدهمهك، يانقي بولماق، سسين يانسيماسي
چئويكÇevik : يئيين گئدهن، ترك داورانان، چابوق (فارسجايا چابك اولاراق گئچميشدير)
چييينÇiyin : ايپهك، قيزيل ناخيشلارلا بزهديلميش پالتار
داليDalı : دال، گؤوده آرخاسينين ايكي اوست ديش بؤلگهسينده اولان سوموكلهر، ايكي كورهيين آرخاسي (كتفShoulderblader, Scapula, )
دامارDamar : داملا داملا سيزان، داملايان
دانيشديلارDanışdılar : گنهشديلهر، مشوهرهت ائتديلهر، مصلهحهتلهشديلهر
دهوهلهكDәvәlәk ، دووهلهكDüvәlәk : قاوون، چيي قاوون، كلهك
دورتوشوركهنDürtüşürkәn : ووروشوركهن، بيربيريني ايتهلهيهركهن
دولبهندDülbәnd : چوخ اينجه و سيخ توخونموش قوماش، آغ اينجه بئزدهن ياپيلميش چالما، باشا سارينان ساريق، باش چالماسي (توركييهده "توربان")
دوناتديDonatdı : گييينديردي، پالتار وئردي، سوسلهييب بزهدي، آراج گرهج وئردي
ديرگيرDirgir : ديريلتمهك، ديرچهلتمهك، ياشام وئرمهك، ياشاتماق
ديكديرمهكDikdirmәk : بير ياپيني قاييرماق، اوجالتماق، قوردورماق، ديكهلتمهك
دئگهجDegәc : دئجهك، دييينجه، دييهنده
دئوشيرمهك Devşirmәk: ييغماق، درمهك، توپلاماق
ساخلاديSaxladı : قورودو، گيزلهدي ("ساخلو" ايله كؤكدهشدير، "ساخلاماق" و "ساغلاماق" ايكي آيري فئعلديرلهر)
سارسيلديSarsıldı : تيترهدي، اسدي، سيلكهلهندي، تمهلل.هري يئرينده اوينادي
سارماشانداSarmaşanda : سارماشيق بيتگيسي كيمي دولاشاندا، قارشيليقلي بير بيرينه ساريناندا
ساغينجSağınc : عيززهت، دهيهر، قوت، دئولهت، بخت، اوغور، طالئع، ساعادهت، ايقبال
سالقيمSalqım : سرين اسهن يئل، سرين كولهك، سويوق اسينتي، سرينليك (اسكي و چاغداش تورك ديللهرينده سالقيم، سالقين، سالغيم، سالغين، سالقام، ...)
سالديSaldı : ساللادي
سامSam : سام يئلي، چؤلدهن اسهن ايسسي يئل، آغيلي يئل
ساويلديSavıldı : قيراغا چكيلدي، دفع ائديلدي
سايراماقSayramaq : تويوق و باشقا قوشلارين اؤتمهسي، اوخوماسي، اؤتمهك، شاقيماق
سايوانSayvan : كؤلگهليك، گونلوك (فارسجا كؤكهنليدير)
سلويSәlvi : سرو آغاجي، چام (شام) آغاجي
سميزSәmiz : اتلي، ياغلي، بسيلي، اتلي بوتلو، كؤك، شيشمان
سهييرتمهكSәyirtmәk : (آتي) قوشدورماق، (گؤزو) سيچراتماق
سوغولداييمSoğuldayım : سويونو چكهييم، قايناغيني قورودوب آخيتماسيني دوردوراييم (سوغولماق Soğulmaq: قايناغي قوروماق، سويو چكيلمهك، قورويوب آخماماق)
سيجيمSicim : ايپ، چاتي، كندير
سيغاديSığadı : اووشالادي، سيغازلادي، ال سورتدو، ال.لهدي، سيغال چكدي، اوغوشدوردو
سيماديSımadı : سينديرمادي، قيرمادي، پوزمادي، آياغا سالمادي، آلچالتمادي، آشاغيلامادي
سينيرلهمهكSinirlәmәk : آرخا آياقلارين سينيريني كسمهك، حئيواني آرخا آياقلاريندان ووروب ييخماق، بير چئشيت آولاما يؤنتهمي (حئيواني بير يئريندهن ووروب باييلتاراق، يارالانماميش حالدا الده ائتمهسيني ساغلاماق)؛ كيريشلهمهك، كيريش سارماق، كيريشله باغلاماق
سئيرانSeyran : گزي، گزينتي، دولانما (عرهبجه كؤكهنليدير)
شاشميشȘaşmış : يانيلميش، آزميش، يولونو ايتيرميش، يولدان ساپميش
شاميȘamı : آديني سورييهنين شام شههريندهن آلميش بير چئشيت چادير
شورلاديȘorladı : شيريلدادي، شاريلدادي، شيريل شيريل آخدي، برك فيشقيردي
شولȘol : او
شيشليكȘişlik : شيشهك، شيشه چكيلهرهك كاباب ياپيلابيلهجهك قويون، شيشه چكمهلي اتليك قويون ("شيشليك" و "شيش كاباب" ايكي آيري كاباب تورو و بيربيريندهن فرقليديرلهر)
شئشينȘeşin : چؤزون، باغ و دويونلهريني آچين
قاباQaba : اوجا، يوكسهك، ديك
قاپاقQapaq : اؤرتو، ياشماق
قاپلانQaplan : فارسجاسي پلنگ اولان ييرتيجي حئيوان
قاتلاQatla : دؤنه، دفعه، سفهر، كره
قاتلانماديQatlanmadı : دؤزمهدي، ديرهنمهدي، دايانمادي، تحهممول ائتمهدي
قاتيQatı : برك، پك، گوجلو، ساغلام، قاييم، ايييجه، ياخشيجا
قاتيناQatına : اؤن، يان، مقام، حوضور، قانشار
قاچQaç : نئچه
قارانقوQaranqu : قارانليق، ايشيقسيز
قارقارQarqar : قارقيش ائدهر، يامان گون ديلهيهر
قاليجاQalıca : خالچا، كيچيك قالي (قالي`نين اصلي جهيزييه اولان قالينق`دير)
قالينQalın : قالاباليق، گوجلو، ساييسيز چوخلوغو اولان، قايير، قانلي، يئنيلمهز، بوتؤو، بيرلييي اولان، وارلي، وارسيل
قامQam : اسكي توركلهرده گلهجهكدهن خبهر وئرمه، بويو ياپما، روحلارلا ايليشگي قورما، سايريليقلاري توختاتما كيمي گؤرهولهري اولان، تؤرهنلهرده داوول چالاراق اوينايان باخشي ويا دين آدامي. قاملارين قادين اولانلاري "اودقانOdqan " آدلانيردي. "قام" دئگيسي، "كاهين" و "شامان" كلمهلهرينين توركجه قارشيليغيدير ("شامان كلمهسي تونقوز و يا مانچور؛ "كاهين" ايسه عيبري كؤكهنليدير)
قامينQamın : سورهكلي، اوركه، اوركهن، آراليقسيز، كسينتيسيز
قانداQanda : هارادا، هارايا، نرهده، نرهيه، هايانا، هانسي يؤنه
قانليQanlı : آشيب داشان، چاغلايان، چالخالانان، دالقالانان، لپهنهنهن، جوشقون، دويوملو، گور، بول (داها چوخ سولار و سو ايله ايلگيلي اولان چاي، گؤل، دره، تپه، دنيز و .... حاققيندا ايشلهنير)
قايتابانQaytaban : دهوه سوروسو، آرخاج، دهوهنين ساخلانيلديغي يئر، آخير، آغاييل؛ دهوه، دهوهلهر
قاييرماQayırma : قايغيلانما، ماراقلانما، اورهك يانديرما، درد ائتمه
قورقوت سينيرليQorqut sinirli : قورقوت`ون قوشدوغو، كؤكلهدييي ياي
قوزقونQuzqun : لشه قونان، اؤلوت (جندهك) يييهن قوش، قجير، قجيل
قوشانماقQuşanmaq : بئلينه قورشاق، قيليج، بئل باغي كيمي شئيلهر باغلانماق، گييينمهك
قوشلوQoşlu : قوغوشلو: قوش=قوغوشQoğuş : آشيلانميش دري (گؤنGön : آشيلانماميش دري)
قوينوQoynu : ياتماقدا ايكهن قوللار آراسي، قوجاق، گييسي ايله گؤيوس آراسي، قورويوجو اورتام و شفقهتلي چئوره
قويو وئرديلهرQoyu verdilәr : يئيينليكله قويدولار
قيميزQımız : قيسراق (ديشي آت) سوتو، تورشاميش قيسراق سوتوندهن ياپيلان بير چئشيت ايچگي
قيواناييمQıvanayım : سئوينهييم، ايفتيخار ائديم
قيياQıya : اهيري، قيييق، قايقاجي، گؤز اوجو
قييديساQıydıysa : راضي اولدويسا، اورهكدهن راضيليق وئردييسه
قييماQıyma : سوزگون، چكيك، ياري قاپالي، گؤزون قيراغي
كلبجوگهزKәlbcügәz : عرهبجه "كلب" (ايت)+ توركجه "-جوگهز" (-جيك). بالاجا ايت، كيچيك كؤپهك، ايتجيك، كؤپهكجيك
كندييهKәndiyә : كندينه، اؤزونه
كهورهليبKәvrәlib : كهورهلمهكKәvrәlmәk –كؤورهلمهكKövrәlmәk : ضعيفلهشمهك، قيريلقان اولماق
كورKür : آنلاماز، دانقاز، ياراماز، خويرات، اوغورسوز، دانقازليقدان پيس ايشلهر ياپان كيمسه، ياخشيليق بيلمهيهن، بئجهريكسيز، هاوار كوي سالان، يوكسهك سسله آغلايان اوشاق
كولوكKülük : جلد، يئيين و ايتي گئدهن آت، چاپار آت، جيدير آتي، قاچاقان آت
كئچهKeçә : ياپاغي و يا گئچي قيلينين توخونمادان و يالنيزجا دؤيولمهسي ايله الده ائديلهن بير چئشيت قابا قوماش، بو قوماشدان ياپيلان بؤرك، پالتار، قالي، كيليم و ....
گديلمهكGәdilmәk : گديك آچيلماق، ياريق آچيلماق، كسيجي شئيلهرين آغزينين ديش ديش اولماسي، قيريليب كورلاشماسي
گؤتون گؤتونGötün götün : گؤتو اوزهرينده سورونهرهك
گوزونGüzün : گوز (پاييز) دؤنهنجهسي سيراسيندا، گوز گونلهرينده
گؤندهرGöndәr : سونگو، جيدا، اوجوندا تمرهني بولونان قارغي؛ بايراق چكيلهن ديرهك، قاييق و يئلكهنلي گميلهره يؤن وئرمهيه يارايان، اوجوندا دمير اولان آغاج، سيريق (سون آنلامدا يونانجادير)
گونلوكGünlük : بير چئشيت چادير
گؤوده Gövdә : بدهن
گووهنهيينGüvәnәyin : ايفتيخار ائدهييم
گووئييسيGüveyisi : كورهكهني
گؤينهرGöynәr : يانار، آجييار، اوزولهر، آجي چكهر، دردلهنهر
گئدهرديGedәrdi : رفع ائتدي، بير انگهلي اورتادان قالديردي، يوخ ائتدي
ملههم: مرحهم
مينيتMinit : مينيك، مينيلهن آراج و يا حئيوان، مينمهلي
نؤكهرNökәr : قوللوقچو، قوللوق ائدهن كيمسه (موغولجادير)
هپHәp : هامي، بوتونويله
ويرهكVirәk : قاوون؟
ياخنيYaxnı : قيزارديلميش سوغانلا ياپيلان ات قاوورماسي (ياخماق فئعليندهن)
يارچيماسينYarçımasın : موتلو اولماسين، برهكهت تاپماسين، ساغالماسين، تانرينين لوطف و ائحسانينا ناييل اولماسين، يارديم گؤرمهسين. اوزو گولمهسين، خئيير گؤرمهسين
ياريماسينYarımasın : موتلو اولماسين، برهكهت تاپماسين، ساغالماسين، اوزو گولمهسين، خئيير گؤرمهسين
يازيغيYazığı : سوچو، گوناهي، تقصيري
يازينYazın : ياز دؤنهنجهسي سيراسيندا، ياز گونلهرينده
ياغيYağı : دوشمهن
يالابيداقYalabıdaq : شيمشهك كيمي، آلوو تك، بيردهن بيره، ايلديريم تكين يئيين، غفلهتهن، آنسيزين (يالابيماقYalabımaq : پاريلداماق، ايشيلداماق، ايلديرماق. يالابYalab : پاريلداق، ايشيلدايان، گؤز قاماشديران، ايشيق ساچان)
يالينYalın : چيلخا، گييسيسيز، پالتارسيز، آري، لوت
يالينجاقYalıncaq : چيپلاق، لوت، گييسي گييمهميش
ياوريمYavrım : بالام، اوشاغيم، چاغام، ببهييم
ياياقYayaq : يايا
يايانYayan : يايا
يايينYayın : ياي دؤنهنجهسي سيراسيندا، ياي گونلهرينده
يليسي Yәlisi: يالي، ياليسي، آتين يالي
يورتماقYortmaq : اتين يئيين گئتمهسي، آت قوشدورماق، آت چاپاراق گئتمهك (يورتما-يورتمه ايله كؤكدهشدير)
يوكلهتYüklәt : يوك داشييان حئيوان، يوك داشيييجي
يوگرهكYügrәk : يوگورهن، سالديران، آخين ائدهن
يومYom : اييي ديلهك، بير شئيي بيتيريركهن يا دا بير يئردهن آيريليركهن سؤيلهنهن سون سؤز، خئيير دوعا، ساعادهت آرزيسي
يومورلانماقYumurlanmaq : ال آياغيني ييغيشديرماق، حاضيرلانماق، يومرو اولماق
يئتمانYetman : يئتيشميش، يئتگين
ييغشيرYığşır : توپلا، ييغ، بير آرايا گتير
ييغيناقYığınaq : توپلو
يئنYen : گييسينين قولونون آغزي، پالتارين قولو
يئنهرYenәr : اوتقو قازانار، اوستون گلهر، ظفهر و غلهبه چالار
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.