پول وئریب سؤز آلان پئشمان اولماز / توپلایان : علی برازنده
azerfolklor@gmail.com
یاییملایان آلما یولو
تاریخ بویو بیر چوخ ساحهده اؤنجول اولان تورک خالقی، گوجلو دیل و فولکلورا صاحیب اولدوقلاریندان دولایی فولکلور ساحهسیندهده اؤز یارادیجیلیقلارین اورتایا قویاراق آغیز ادبیاتلارینی یازییا گتیریب، ابدیلشدیرمیشلر. فولکلور ساحهسینین اؤنده گلن قوللاریندان بیری آتالارسؤزلریدیر کی بوتون تورک تاریخی بویو یازیلی شکیلده گؤزه چارپیر.
گؤگ تورک، اورخون داش یازیلارینین اوزریندهن توتوب ۱۰۰۰ ایللیک بیر تاریخی اولان دیوان لغات التورک کیتابیندان بوگونهدهک آتالارسؤزلرینینین ایزینی سورمک مومکون دور. آتاسؤزلری توپلاماق بوتون تاریخ بویو بیر چوخ کیشینی ماراق قونوسو اولموش سادا، آذربایجاندا یاشایان بیلگینلر ان بیرینجی سیرانی الده ائتمیشلر. آذربایجاندا آتالار سؤزونون توپلانما تاريخي و مدّون اولماسي صفوي دؤورونه قاييدير. هيندوستاندا سلطان عبداله قطبشاه ساراييندا یاشایان محمد جبلهرودي آتالار سؤزونون توپلانماسينا داير يازير: «بير گون بير مجلسده ضربالمثلدن سؤز گئتدي. دانيشيقتوركجه و عربجهده اولدو. بير نفر فاضيللردن كي او مجلسده وارايدي دئدي، شاه عباسين امرينه گؤره توركجه آتالار سؤزونو بيريئره توپلاميشديلار. حال بوكي بير كيمسه فارسجا آتالار سؤزونون توپلاماسينا قول قويماميشدير». ۴۰۰ ایل قاباغا عاید اولان اوغوز نامه- امثال محمد علی آدلی آتالارسؤز کیتابی، ميلادي ۱۷ ـجيعصرين سونلاريندا و ۱۸ ـجي عصرين ايلك چاغلاري ماراغالي عابباس قولونون «امثال توركانه» تانینان ان اسکی مثل کیتابلاریندان بیرنئچهسیدیر کی علم عالمی اونلاری گون ایشیغینا چیخاردیب.
۵۰ ایل بوندان اول رحمتلي علياصغر مجتهدينين همتي و تشبثي ايله ۲۵۰۰یاخین آتالار سؤزونو بیر آرایا گتیرمیش. بو كيتاب دونه، دونه تبريزده چاپ اولوب، «امثال و حكم در زبان محلي آذربايجان« سون ايللر تبريزده «توركي ديلينده مثللر» آدي ايله يئنيدن باسیلیب. رحمتلي مجتهدي بو كيتابدا گلن آتالار سؤزونون فارسجايا ترجمهسي ايله برابر بير سيرا شعرلري ده قئيد ائديب. کیتابین اؤن سوز،ایضاح بؤلومو اولمادیغینا گؤره بیر نئچه ماراقلی قونو کیتابدا گوزه دئییر. کیتابدا بعضی آتالارسؤزلرینین سونوندا دیرناق آراسیندا قیسالتمیش بیر نئچه آد وار. بو آدلار مجتهدینین فایدالاندیغی کیتابلارین یازارلارنین آدلاری دیر. اؤرنک اوچون ( دهخوارقانی) ( ماکوئی) (استانبولی) ( ریاحی).
استانبولی اولان آتالارسؤزلری آنادولو، تورکیه دیلینده کیتابلاردان درلنیب. ماکوئی یازیلان آتالارسؤزلری، ماكيلي حاجمحمدرحيم نصرت الملكین جامع التمثيل آدلی کیتابدان یازیلمیش بو کیتاب گونش ايلي ۱۳۳۴ ده چاپ یاییملانمیش. ریاحی یازیلان آتالارسؤزونون کیم اولدوغو هله بللی دئییل. دهخوارقانی آدیایله یازیلان آتالارسؤزو علیقلی واعظ دهخوارقانینین توپلادیغی کیچیک بیر کیتابداندیر. بو کیتاب ” وطن دیلی ترکی مثللر” آدی ایله (۱۳۳۵هجری) ۱۲۹۶ گونش ایلینده تاجر تبریزی مشهور علمیه مطبعهسینده تبریزده داش باسما اولاراق چاپ اولموش. ۱۰×۱۴ سانتیمتر بویوندا اولان هر صحیفهده ۱۴ سطر نسخ خطی ایله یازیلمیش. توپلانان سؤزلر کیتابین اون سؤزونده دئییلدیگی کیمی بیر نصیحتنامه و حکمتلر سؤزلر توپلوسودور. آتاسؤزلرین ایضاحلاری فارسی اولسا دا چوخلو یئرده تاریخی و او دؤنمده یاشانان جامعه دورومون گوسترگهسی دیرلر. اؤرنک اوچون :
ایله یی همیشه یی ( ائله یئ، همیشه یئ) یعنی دراکل و شرب و مخارج و خارج اندازه نگه دار که فرموده شیخ مصلح الدین سعدیست
نه چندان بخور کز دهانت برآید نه چندانکه از ضعف جانت درآید
ایت سلاخ خانهدن برسوموک آپاور اوزایاقنی کسر (ایت سالاخخانادان بیر سوموک آپاریر اؤز ایاغینی کسر) مثل بعضی از کسبه نسیه بر است که از تجار و اصنافی که یک دفعه نسیه میبرد پول نمیدهد دست دراز خود را کوتاه میکند و از کاسبی وامیماند
امام زاده پَی ویَرنی تانور ( ایمام زاده پای وئرهنین تانیر) هر صنف مشتری خیر بده خود را میشناسد چنانکه از اصناف دم میدان صاحب الامر اهل گرمرود و هشترود و بدوستانرا و سایره….
کیتابدا بیر نئچه منظوم حیکایه ده واردیر. کیتابین اؤن سؤزو بئلهدیر: ” هذا کتاب امثال العجم
بنام خداوند پاک که آفریننده زبانها و داننده لغات و یاددهنده نامهاست بعد از تبرک بنام خدای مهربان و درود و سلام بر سید انس و جان و اولاد اطهارش پیشوای عالمیان بعرض مردمان بیغرض و بیمرض میرساند که این بنده فانی علیقلی واعظ دهخوارقانی قدر قلیلی از مثلهای مردان مدرسه ندیده و خارجه نرفته ایران همه برای عبرت تربیت شدگان ایران نو در این اوراق چند نمود تا هستند که درآن کلمات ترکی غیر مرغوب چه معناهای نازک خفته و آن استادان ماهر چه درهای نغز سفتهاند شاید نوباوگان وطن که بسبب مصاحبت اجانب نسبت پنداشتی به آن مردان مجرب و غیرتمند میدهند خجالت بکشند فدای تربت آنها با وجود مربی نداشتن و نبودن اسباب ترقی و عدم تربیت لوازم معاش به این آسانی که ما داریم ترقیات آنها بمرتبه بوده که چندین سال است این همه صدمات وارده و حوادث نازله که دشمنان داخلی و خارجی براین ملک وارد کردن باز ثابت و پابرجاست و ایضاً اثر هنرهای آنها در هر فنی و صنعتی مثل نو از رقابت برآفاق تابیده به طوری که در اقصی بلاد معموره مملکت متمدنه و دایع ایرانی را از فرش و ظرف . پارچه ایران حتی کرباس از قلم کار اصفهان را بزرگان با علم تمام فرنگیان بالا سرخود گذاشته چه کردهها که از آنها برنمیدارند و چه فایدهها که نمی برند امید دارم که تعصب ایرانیت و اقتضای تدین و برکت اسلام افکار همه را سلیم نموده و نونهالان باغ اسلام را از اغوای انسان صورتان دیو سیرت محفوظ بدارد. بمحمد وآله …و صلوات و سلام ایزدی بر ارواح پاکیزه انسان تاروز قیامت بادا شروع میشود بیاری خداوند بنوشتن”.
آشاغیدا کیتابدا گلن آتالارسؤزلرینی اورتوگرافی قایدالاری رعایت ائدیلرهک بیر پاراسینی گتیریریک ، اوماریم یاخین گله جکده بو کیتابین تصحیحی باشا چاتیب یئنیدن ایشیق اوزو گورسون.
• پول وئریب سؤز آلان پئشمان اولماز
• اؤزگه آتینا مینن تئز دوشر
• ائله یئ، همیشه یئ
• ایت سالاخخانهدان بیر سوموک آپارار اوز ایاغین کسر
• ایمام زاده پای وئرنی تانیر
• ایت قایا کولگهسنده یاتار دئیر بس اؤز کولگهسی دیر
• اونانانین اوغلی اولماز
• اوتانماسان اویانماقا نه وار
• آغاجی ایچیندن قورد یئییر
• اسلانین ارکک دیشیسی اولماز
• اوغرودان سالانی رمال آپاریر
• اوت کؤکو اوستونده بیتَر
• اصلییتین ایتیرن نامرد دیر
• ائششک اولاسان توکون مخمل چالا
• ارکک ائششک، یانی قودوخلو
• آغیزیاندیران آشی قاشیق تانیر
• اوجوز اتین اوجوز شورباسی چیخار
• اوزگه زمیسی نظره دوز گلیر، همسایانین آروادی گویچک
• آشین سویوغی دنین آزلیقیندان دیر
• ائو بویوک سوز اولماز مملکت سلطان سیز
• اوغرو ائو اولماز ائو صاحبین ساماندان سالیر
• ایت هورهر کروان کئچر
• آت تپیگینه آت دوزهر
• ارسیز آرواد جیلوسیز آت کیمی دیر
• اجیندن قوشون رعیت دن شاه آقاجدان تندیر کرددن اولیا اولماز
• اوزوه ایینه باتیر یولداشیوا جوالدوز
• ات گتیرمز کوفته ایستر
• آج طویوق یوخوسندا داری گؤرهر
• ائو بیزوو اوکوز اولماز
• ایام دا دوشر شنبهیه نوروز
• آرخالی کوپک قورد باسار
• ایتین عقیلسیزی قیقاناقدان پای اومار اونودا چینی قابدا
• ایاقی بیر- بیر قویارلار نردبانا
• آتا اوغلونان ساواشدی ابله ایناندی
• ایت ایتیلن بوغوشدو یولچونون گونو دوغدی
• اوشاغا ایش اوزونده دالینجا گئت
• آغلامایان اوشاغا سود وئرمزلر
• آیلانین آغینادا لعنت ،قاراسینادا
• ایت ساخلا باشیوی گکیرسین
• ایلان ووران آلاچاتیدان قورخار
• آجین ایمانی اولماز
• ائلچیسی گولوم اولانین باشینا کولوم اولار
• اوشاق یخیلا یحیلا بویور
• آشینا – آشینا چیخدی اوجاق باشینا
• اورکن هر قدر اوزون اولسا آخیر دوواناقدان گئچر
• ایشدی آشا سویوق سو قاتما
• آرپا اکن بوغدا بیچمز
• اوزگهیه قویو قازان اوزو دوشَر
• اون اولچ بیر بیچ
• آقاج بار گتیردیکجه باشین آشاغی تیکر
• اوغلان عوزهلیقدا هویوز اولوب
• ایلانی خوش دیل یووادان چیخاردی
• اوز وئرنده آستار ایستر
• ایپ قیریلماز جان چیخماز
• اوغرودان اوغرویا حلال دیر
• آری یواسینا چوپ اوزاتدوق
• آغیر اوتور باتمان گل
• الیم خمیر قارنیم آج
• ایت ایتلیقدان ال چکسه سومسومماقدان ال چکمز
• ایش الدن سوز دیلدن اوغول بئلدن چیخار
• ائشییم اولمه یونجا بیتینجه، یونجا سارالما توبره تیکینجه
• ائشگه مینماق بیر عیب دوشماق ایکی عیب
• اوزون کوسوال یاندماز
• آختاران تاپار
• آجین قوشاقیندا چورک قالماز
• اوجوزدان باهاسی اولماز
• ایت قوساغی ساری یاغ گوتورمز
• آیینین مین بیر ایونو وار بیر امرود اوستونده
• ایتیلن آبدوغ چورک قوردوق
• بیر گولونن باهار اولماز
• بئش بارماق بیر دگیل
• بیر الده ایکی قارپیز توماق اولماز
• باغبانین یئمیش وقتی قولاغی کار اولو
• بادیلن گلن بادیلن گئدر
• بیر دلی بیر داش قویوا سالدی مین عاقیل چیخاردانمادی
• بو قیرقینا خان دوزمز
• بگ دئدیگین هانسیسی ، بگنمهدیگین هانسیسی
• بو تپیگه آت دوزهر
• بویوک باشین بویوک ده بلاسی اولور
• بحث لن حجّه گئدن یولاردا سرگردان قالور
• باغا باخارسان باغ اولی باخماسان داغ اولی
• بو باشا بو بورک چوخدور
• بادان اریک قوتولدو سلام علیک قورتولدی
• بیر بینمازدان اوتورو مسجدین قاسیسین باغلاماق اولماز
• بولانماسا دورولماز
• باشنا گلن باشماقچی اولی
• بیر تیکنی بیلمهین مین تیکنی ده بیلمز
• بگ وئرن آتین دیشینه باخمازلار
• پهلن پیلو اولماز یاغنان دوگی گرک
• پیشیگین آغزی اته یئتیشمز دئیر نه پیس ایی گلیر
• پلاسیوا گوره آیاقوی اوزات
• پول پولو قازانار
• پولون چوخدی ضامن اول، ایشین یوخدی شاهید اول
• پیشیگی سالیرسان دامه آخیر دونهر اوزگؤزوی جیرماخلار
• پشنگ آخیری توبره کش اولی
• تئز اله گلن تئز ایاقدان دوشر
• تئز چاتان منزیله تئز یئتیشر
• تولانباردا لاله بیتیب
• تولکی وار باش قوپاردی قوردون آدی بدنام دیر
• تازینین هیزلیقیندان دوشان سامانلیقدا بالالار
• تند گئدن تئز یورولار
• تیکه ایلن دوست اولان ایللرکوسولو قالور
• ترهیئین ده یازی چیخرتدی، کره یئین ده
• جوجهنی پاییز ده سانالار
• جان دان قونشویا پای اولماز
• تازا کوزه سرین سو
• تک الدن سس چیخماز
• تولکی چوخ بیلدیگیندن تلهیه دوشر
• تنبل آدام فکرلی اولی
• تیکه تیکیه کومک دیر
• جاموش شیشهکیدن نه آنلار
• چورگی وئر چورهکچیه بیر چورهکده اوسته وئر
• چوخ دانیشان چوخ یئییر
• چولمگه وئره وئره چیخار قازان باهاسینا
• چوخ بیلیرسن آز دانیش
• چوخ یئمک اینسانی آز یئمکدن قویار
• چولون قوشو، چایین داشی
• چورکی آت دریایه بالیق بولمهسه خالق بیلور
• چولین ایتیرن
• چولمک دوغرلاندی دوواقین تاپدی
• چوخ گولن چوخ آغلار
• چوخ آشنا توتان آشناسیز قالار
• چیراغ اوز دیبینه ایشیق سالماز
• وخ بیلین چوخ چکر
• حلوا حلوا دئمگینن آغیز شیین اولماز
• خلیفه کیسه سیندن باغیشلاماق
• خانه بکرایه اولوب تویوق ساخلاماق
• خائن خوفلی اولی
• دوه چمدکدن نه آنلار
• دوه چیلن دوست اولانون دروازاسی گئن گرک
• دمیر قاپینین تخته قاپیا احتیاجی دوشر
• دویمه خلیقین قاپیسین دویورلر قاپیوی
• دولت دولتی گتیریرنیکبت نیکبتی
• ددهسین گورمیت شاهلیق ایدعاسی ائیلر
• دلیدن دوغری خبر
• دده گورممسین دئیرسن بی شاه قلی دا بیردده دیر؟
• دردلی آدام دئینگن اولور
• درد بیر اولسا چارهیه نه وار
• دوهدن بویوک فیل وار
• دوزو یئییب دوزدانی سیندیرما
• دلییه گونده بایرام دیر
• دگیرمانین یاراشیقی توربا داغارجیقدیر
• دوست داشی چوخ اینجیدیر
• داماداما گول اولی دادا دادا هئچ
• دالدان آتان داش توبوغا دگر
• دریایه بیر داش آت یاقیه سال
• داغ داغا یئتیشمیز آدام آداما یئتیشر
• رعیت دیواری آلچاق اولی
• رشدلی جوجه یومورادا بیلینیر
• رشید اوغول دده سیندن وورماغا ایذین آلماز
• ساه باشیوا ساقیز سالما
• سوکوزهسی آخر بیر گون سو یولوندا سینار
• سینیق کونولدن کار آشماز
• سینامامیش آتین دال قاباغینا کئچمک اولماز
• سودلن گلن سوموکلن چیخار
• سنه گوندیگیم داغلار سنه ده قاریاغارمیش ائی
• سویون لام آخانی آوامین یئره باخانی
• ساخلا گونی گلیر گونی
• ساق گوز سول گوزه محتاج اولماسین
• ساققالی اوزگه الینده دیر
• سویون شیریلتسینا قولاق آس
• سؤز سؤزو گتیری
• سؤزدن سؤز چیخار
• سوغان یئمهمیسن نیه آجرسان
• سنوات گوجه موقوفدور
• سم سوم دئینجه بیر دفعه دئگیلن سوماخ
• تویدا دونون تانیدی
• شریکلیق قازانی قایناماز
• شیطالینان داری اکدوخ
• صابون قارا پالاس آغارتماز
• صبریلن حلوا بیشر ای غورا سیندن بسله سن اطلس اولور توت یارپاقیندان
• تویدان سونرا نقارا خوش گوردوخ بایرام آقا
• توی تیبه سیز گلین ینگهسیز اولماز
• قیش چیخار اوزو قارالیق کوموره قالور
• قوناق قوناقی ایستمز، ائو ییهسی هئچ بیریسین
• قورد آغیزنا قونشی اوشاغی
• قاطیر نه بیلیر خاطیر!!
• قیزیلدان بالتا قاییرسان آخیرده کول دیبینه دوشر
• قاباغا کئچیرسن دئیرلر بیچدی دالیا قالیرسان دئیرلر گیجدی
• قونشویا اومود اولان شامسیز قالیر
• قارنلیقا داش آتما
• قورددان اولان قورد اولی
• کساد بازاریم گلیری اولماز
• کور گوزدن یاش اوماق
• کاسا آشدان ایرلی اولدی
• کوچ کوچَر ایت یوگروی ایکیسی ده بیر منزیله یئتیشیر
• ککلیک باشین قویلیوب قارا دالیسیندان خبری یوخدور
• کلاهین سات گیلن خرج ائت طفیلی اولا نامرده جهاندا کله ساغ اولسون کلاه اسکیک دگیل مرده
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.