مجموعه تاريخي مسجد جامع زنگان

 

 

مجموعه تاريخي مسجد جامع يكي از بناهاي ارزشمند شهر زنگان، معروف به مسجد سيد است كه در بافت تاريخي و قديمي شهر قرار گرفته است.

 

 مسجد جامع زنگان يكي از بناهاي قديمي و زيباي شهر زنجان است كه چشم هر بيننده‌اي را به سبب معماري زيباي خود مي‌نوازد.
اين مسجد مانند شهرسازي‌هاي قديم ممالك اسلامي در كنار بازار قديمي شهر زنگان قرار گرفته است، از ضلع غربي با بازار قيصريه و از ضلع شرقي با معبر موصوف به كوچه مسجد سيد و از جبهه شمالي با خيابان امام و سبزه ميدان در ارتباط است. قبل از احداث خيابان امام كنوني سر درب اين مسجد به فضاي بازي كه در مقابل دارالحكومه به عنوان ميدان شهر مطرح بوده، اشراف داشته و هم اكنون نيز ورودي اصلي آن محسوب مي شود.
ورودي غربي مجموعه را با مركز تجاري قيصريه و ورودي شرقي آن، با بافت مسكوني مرتبط است.
مجموعه مسجد و مدرسه سيد توسط عبدالله ميرزا دارا پسر يازدهم فتحعلي شاه قاجار در هنگام حكمراني در زنگان و در سال يك هزار و دويست و چهل و دو هجري قمري احداث شده است.
بر اساس مدارك و اسناد سال مزبور مربوط به اختتام بناي مسجد است و هيچگونه افزايش مجموعه و الحاقات در دوره هاي بعدي مشاهده نمي شود.
اين مسجد بر اساس پلان مساجد چهار ايواني ساخته شده است و طبق معمول، ايوان ورودي مقابل شاه نشين گنبد دار قرار داده شده است.
مساجد با سبك چهار ايواني در پي تحولات مهمي كه در طرح مساجد در ايران پايه گذاري شده با الهام از معماري دوران پارتي(كاخ هتره) پديدار شده و به اعتباري مسجد جامع زواره و به قولي ديگر مسجد جامع اصفهان از نخستين مساجدي هستند كه به اين سبك ساخته شده‌اند.
سطوح كلي اين ايوان با استفاده از كاشي هاي ختايي تزئين شده و در داخل طاق نماها كلمات الله، محمد‌(ص)، علي‌(ع) به خط كوفي و به رنگ مشكي با زمينه نارنجي و بالاي آن نيزبا كتيبه طويلي به خط ثلث خفي زينت داده شده است.
متن كتيبه خطبه‌اي است كه با نام فتحعلي شاه قاجار آغاز شده و با نام باني آن عبدالله ميرزا دارا ختم مي‌شود.
از نوار فوقاني كتيبه تسمه كشي‌هاي تزئيني سقف آغاز شده و به نوبه خود به قسمتي از شمسه ختم مي‌شود.
اضلاع شرقي و غربي در اين ايوان مزين به نقشهاي لچك و ترنج است و طبق معمول بناهاي دوران قاجار، رنگهاي زرد و مشكي بر ساير رنگها غلبه دارد و پخي ايوان در نما با تكراري از كاشي با نقش هندسي پوشانيده شده است.
فيلپوش ايوان و سطوح جانبي جرزها با نقوش اسليمي و تكرار موتيفهاي ترنجي زينت داده شده است. آنچه كه بيشتر از همه خودنمايي مي كند، نقش سمبليك درخت زندگي در دو طرف ايوان است كه اين نقش يكي از موتيفهاي شناخته شده در هنر ايراني است.
صحن اين مسجد همانند ساير مساجد چهار ايواني به شكل مربع مستطيل بوده و داراي چهل و هشت متر طول و 36 متر مربع است و بر اساس مدارك متقن در وسط اين صحن يك واحد حوض بوده و گرداگرد آن را به استثناي جلوي حجرات و شبستان‌ها، باغچه‌هاي پر گل و گياه پوشانيده بود.
حدوداً در سال 1340متوليان مسجد براي جلوگيري از گسترش رطوبت حاصله از درختان و باغچه ها به محدثات، كه اين فكر و تصميم به دلايل عديده اشتباه بوده است نسبت به برچيدن فضاي سبز مسجد اقدام كرده‌اند سپس متولي مسجد مجدداً در سال 1368 باغچه‌ها را بصورت محدود احيا كرده است.


گزارش از جعفري خبرنگار فارس در زنگان