اوزآغليغي دوغوران ميصراعلار و يا گول تكين كيمدير؟

 

بوُزلو جهنّم كيتابي ايستانبول كايابال گوٍره‌سين مطبعه‌سينده 1948- جي ايلده لاتين قيٌرافيكاسيله باسيلميشدير. مؤلّيفي گوٍل‌تكين‌دير. آنجاق كيتابي يايينا مؤلّيف دئييل، تانينميش سياسي خاديم مساوات پارتياسي‌نين كاتيبي ميرزه بالا حاضيرلاميش، اوْنا گوٍل‌تكين باشليقلي گئنيش بير اؤن سؤزده يازميشدير. اوْرادا دئييلير:

- آذربايجان توٍركونون ميللت، حوٍرّيّت و ايستيقلال اوُغروندا قيٌزيل ائمپئرياليزمه قارشي قانلي ساواشيني شعر واديسينده تمثيل ائدن موٍجاهيدلردن موٍحاجيرتده يئتيشنلرين باشيندا گوٍل‌تكين گئدير.

گوٍل‌تكين‌ين حورّيّت و ايستيقلال حياتينا شعرلري 1923- 1928 ايللرده ايستانبولدا رسولزاده محمد امين‌بگ طرفيندن نشر اوْلونان يئني قافقازيا مجموعه‌سينده چيٌخميشدير. بعضي‌لري داها او زمانلار روُس ائمپئرياليزمي ايله چارپيشان اسير ميللتلر طرفيندن كندي(اؤز) ديللرينه ترجومه ائديلميش و بير اؤرنك آلينميش بو شعرلر، ميللي آذربايجان نشرنين سگگيزينجي‌سي اوْلماق اوٍزره 1928- ده ايستانبولدا چيٌخان«ايستيقلال اوُغروندا»آدلي شعرلر مجموعه‌سينده توْپلانميشدير.

موٍحاجيرتده يئتيشن ميللتچي آذري شاعيرلري سئريياسيندا يايينلانميش ايلك كيتاب بوُزلو جهنّم‌دير. ترتيبجي بيرينجي شعرين آديني دا كيتابين اوٍز قابيغينا چيٌخارميشدي.

نشرين وارليغيندان 1990- جي ايللرده خبر توُتسام دا، الده ائده بيلمه‌ميشديم. كيتابين دقّتيمي چكمه‌سي‌نين بير سببي واردير. هله آذربايجان دؤولت اوْنيوئرسيتئتينده اوْخودوغوم ايللرده(1973- 1968) امين عابيدين عؤمور يوْلو ياراديجيليغي ايله ماراقلانيردييم. 1926- 1936- جي ايللرده آذربايجان مطبوعاتيندا درج ائتديرديگي درين مضمونلو علمي مقاله‌لرينه حئيران قالميشديم. اوْنون خدمتي‌نين لاييقينجه قيمتلنديريلمه‌مه‌سي مني ناراحت ائديردي. آنجاق ندنسه اوْنون عؤمور يوْلونا ايشيق ساچاجاق ايپ اوُجو اوْلاجاق بير سطيره بئله راست گلميرديم.

بوُ بوْشلوغو دوْلدورماق اوٍچون امين عابيدي تانييانلارا موٍراجيعت ائتمك قرارينا گلديم. درين بيليگينه سايغيم اوْلان پروفئسور عابباس زمانوْوا اوٍز توُتدوقدا،- «من باكي پئداقوژي تئخنيكوموندا اوْخوياندا(1927- 1929) امين عابيد اوْرادا موٍعَلليم ايدي؛ آنجاق بيزيم كوُرسا درس دئميردي، سوْنرا اوْرادان اوُزاقلاشدي، چوْخ ساوادلي، يوٍكسك مدنّيتلي اينسانيدي. گوٍل‌تكين ايمضاسيلا شعر يازميشدي»،- دئيه، معلومات وئردي.

اوُزون ايللر عابباس زمانوْودان باشقا بير كيمسه‌دن امين عابيدين گوٍل‌تكين ايمضاسيله شعرلر يازديغيني بير داها ائشيتمه‌ديم. قافقازدا توٍركجه چاپ اوْلونان غزئت و ژوُرناللاري دقّتله گؤزدن كئچيرديم.1919- 1913- جو ايللرده مكتب، ديريليك، اوْراق- نفيسه ژوُرناللاريندا عابيد، عابيد مطلّب زاده، عابيد مطلّب اوْغلو، عابيد آلپ مطّلب اوْغلو ايمضاسي ايله 1925- 1923- جي ايللرده «كوْمونيست»غزئتينده، «گنج پئداقوق»، «شرق قاديني» ژوُرناللاريندا امين عابيد ايمضاسي ايله شعرلره حئكايه‌لره، مقاله‌لره و ترجومه‌لره راست گلديم. آراشديريجي غلام محمدلي ايسه«باباي امير» ژوُرنالينداكي قوْزقوراب، قوْزقوراب‌بگ ايمضاسي‌نين دا امين عابيده عاييد اوْلدوغونو سؤيله‌دي. سوْنرالار چاپ ائتديرديگي «ايمضالار» گيتابيندا دا بوُنلاري امين عابيدين ايمضاسي كيمي گؤستردي. گيزلي ايمضالارين، دؤوري مطبوعاتين گؤزل بيليجيسي كيمي تانيديغيم غلام محمدلي ده امين عابيدين گوٍل‌تكين ايمضاسيلا شعرلر يازديغيندان خبرسيز ايدي.

جفاكئش آراشديريجي راسم تقي‌يئو 1976-  جي ايلده آذربايجان علملر آكادئمياسي اليازمالار اينستيتوتوندا امين عابيدين شخصي ايشي ايله تانيش اوْلماغيما كؤمكليك گؤستردي. ايلك دفعه امين عابيدين اؤز اليله يازديغي بير نئچه آنكئتي، ترجومة حالي، اثرلري‌نين سياهيسيني و س. اوْخودوم.

امين عابيد 1919- 1912- جو ايللرده «كَلنيّت»، «لئيلك»، «مزه‌لي»، «موُللا نصرالدين» ، «سوْوغات»، «آذربايجان» و باشقا غزئت- ژوُرناللاردا شعر و مقاله‌لر، توٍركيه‌ده چيٌخان«اينجي»، «ائسيوس»، «شباب»، «يارين ايستانبول»، «خدمت- عموميّه» ژوُرناللاريندا  شعرلرچاپ ائتديرديگيني گؤسترميشدي. الده ائتديكلريم حاققيندا هر دفعه عابباس زمانوْوا دانيشيب، گوٍل‌تكين ايمضاسينا راست گلمه‌ديگيمي سؤيله‌ينده، يالنيز بير جواب آليرديم:

- ياخشي آختارماييبسان، گئت آختار، تاپاجاقسان!

توٍركيه‌ده اوْلاركن (1997- 1992) كيتابخانالاردا آپارديغيم آختاريشلار، تانيديغيم اينسانلارلا صؤحبتلريمده «بوُزلو جهنّم» كيتابي‌نين ايزينه دوٍشمه‌يه ايمكان وئرمه‌دي. آذربايجان كوٍلتور دَرنگي‌نين حاضيرلاديغي جيب دفترچه‌لرينده تقويملرده و س. گوٍل‌تكين‌ين شعرلريندن گئن- بوْل ايستفاده ائديليردي. درنگين ياشلي عوٍضولري بئله بير كيتابين اوْلدوغونو سؤيله‌سه‌لرده، اؤزلرينده اوْلماديغي، تكرار چاپ ائتديرديكلري شعرلري ايسه غزئت و ژوُرناللاردان آلديقلاريني سؤيله‌يير‌ديلر.

محمّد كنگرلي، احمد قاراجا دا گوٍل‌تكين‌ين امين عابيدين ايمضاسي اوْلدوغونو يقينليكله سؤيله‌ييردي. قايناق گؤسترمه‌لريني خواهيش ائتديك.

 - «بيز ائله بير يازيلي قايناق گؤستره بيلمريك، محمّدامين و فوْزي آق اوٍزوم كيمي خوْجالاريميزدان ائشيتديكلريميزي دئييرك، اوْنلار دا بوُنو هر يئرده سؤيله‌مزديلر، اينانديقلاري آداملارا بئله ياواشدان دئيرديلر»،- جوابي‌ني آلميشديم.

گوٍل‌تكين ايمضاسي ايله درج اوْلونموش شعرلر، عيصيانكار روُحو، دؤيوشكنليگي ايله امين عابيدين ديگر چاپ اوْلونان شعرلريندن كسگين بير شكيلده سئچيليردي.م.ا. رسولزاده«چاغداش آذربايجان ادبيّاتي» اثرينده گوٍل‌تكينه يوٍكسك قيمت وئره‌رك يازير:

- ميللتين پارلاق گله‌جگينه بؤيوك اوٍميدلر باغلاياراق حوٍرّيته سوُساميش ، موٍباريزه هَيجانينين گرگينليگي ني داشييان بو ايگيتلرين اصيل قهرمانليغي ايله بيزي  حقيقي معنادا تانيش ائدن شعر ، بوْلشئويك شئنزوُراسيندان آزاد اوْلاراق موٍهاجيرتده نشر ائديلن آذربايجان ادبياتي‌دير. بو ادبياتلا،

  ايستيقلال اوْ ياشايان ميللتين قلبينده قان،

  ايستيقلال اوْسعادت ، حيات ، ظفر، شرف، شان،

  ايستيقلال سؤنمه‌ين مؤبّد بير مشعله،   

  كؤنوللرده توُتوشور، گؤزلرده سؤنسه بئله .

 دئيَن، گوٍل‌تكين آديني داشييان آلوْولو شاعيرين يازيلاري خصوصي يئر توُتور.

 گوٍل‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تكين‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ين يانيندا  ميللي موٍهاجيرت شراييطينده ياشايان و يوُردسئورليك ايدئيالاريني ترنّم ائدن باشقا شاعيرلرده واردي.

بوُنلاردان «سنان» و «ياييجيلي كريم»- ي گؤستره بيلريك.

 م .ا.رسولزاده گوٍل‌تكين‌ين ميللي آزادليق روُحو آشيلايان شعرلرينه يوٍكسك قيمت وئره‌رك، بايراغيم و ايستيقلاليم، بوُزلو جهنّم شعرلريني بوٍتؤولوكده اثرينه داخيل ائتميشدير. احمد جعفر اوْغلو«آذربايجان ادبياتيندا ايستيقلال موٍجاديله‌سينين ايزلري» اثرينده يازير: 

- گوٍل‌تكين بگين شعرلرينين قوَت و گوٍجو‌ دئيه‌بيلريك كي ، سياسي مطبوعاتيميزدان داها چوْخ رغبت گؤره بيلميشدي. ان ياخشي بعضي شعرلي بسته‌لنيب ايستانبول اهاليسي آراسيندا بو گوٍن ده ترنّم ائديلمكده‌دير.

م.ا. رسولزاده‌نين و جعفر اوْغلونون امين عابيدين ياراديجيليغيلا ياخيندان تانيشليغينا شوٍبهه‌ميز يوْخدور. آمما اوْنلار دا امين عابيدين گوٍل‌تكين ايمضاسي اوْلدوغونا دايير كيچيك ايشاره بئله وئرمه‌ميشديلر. او دور كي،يازيلانلارلا كيفايتلنمير گوٍل‌تكين‌ين كيتابيني آختاريرديم. ايستانبولدا آذربايجان رئسپوبليكاسي‌نين باش قوْنسولو ايشله‌ين عابباس عابدوللا، گوٍل‌تكينين«بوُزلو جهنم»كيتابيني1990- جي ايللرده توٍركيه‌دن باكي‌‌يا آپارديغيني، كيتابين اوٍز قابيغينداكي شكيلي«اوُلدوز» ژوُرناليندا چاپ ائتديرديگيني سؤيله‌دي. ايپ اوُجو تاپسام دا كيتابين اليمه كئچيرمه‌سي، عابباس عابدوللانين قوْنسوللوقدان چيٌخيب، باكييا قاييتماسينا دك اوُزاندي.

توٍركيه راديوسونون«آذربايجان سسي» رئداكسياسي‌نين مديري، ادبيّاتيميزين گؤزل بيليجيسي و تبليغاتچيسي«سئيف‌الدّين آلتايلي» دا گوٍل‌تكين‌ين بوُزلو جهنّم كيتابيني آختارديغيميزي بيليردي. او 1997- جي ايلده «ايستقلال اوُغروندا» آدلي بير كيتابين صوُرتيني منه باغيشلادي. 1928- جي ايلده ايستانبولون اوْرخانيّه مطبعه‌سينده عرب قيٌرافيكاسي ايله باسيلميش كيتابي موٍهاجيرتده اوْلان آذربايجان سياسي خاديملري حاضيرلاميشديلار. «ميللي آذربايجان نشرياتي»  سئرياسيندان بوُراخيلان سگگيزينجي كيتاب«ايستيقلال اوُغروندا» دير. شعرلر توْپلوسونا گئنيش مقدّمه يازيلميش، سوْنوندا ايسه، «يئني قافقازيا» درگسيندن آلينميش«اينقيلاب نغمه‌لري» و «آذري- توٍرك» درگيسيندن آلينميش«اوُستا علي و شعرلر» مقاله‌سي وئريلميشدير.

بو نوٍسخه‌نين دگريني آرتيران اوْراداكي آوتوْقراف دير. مساوات پارتياسي‌نين قوُروجولاريندان اوْلان عابباس كاظيم زاده 18 دئكابر 1932- جي ايلده آوتوْقرافلا «ايستيقلال اوُغروندا»ني موُختار بگه باغيشلايير«ايستيقلال اوُغروندا» كيتابينا كمال ايمضالي مؤليف گئينس مقدّمه‌ يازيب. ترتيبچي شعرلري هارادان آلديغي، مؤلّيفلرين شخصيّتلري حاققيندا هئچ بير بيلگي وئرمه‌ميشدير. مقدّمه‌ده و «اينقيلاب نغمه‌لري» مقاله‌سينده گوٍل‌تكين‌ين ياراديجيليغينا گئنيش يئر آيريليب، شعرلري دوْققوز بؤلومده‌دير. آلتي بؤلومونون هر بيري‌نين باشلانغيجيندا گوٍل‌تكين‌ين شعرلريندن آلينميش بند و ميصراعلار وار. شعرلر يازارلارا گؤره دئييل، موُضوعيا گؤره قوُروپلاشديريليب. كيتابدا گوٍل‌تكين‌ين 20، احمد جوادين 9 ، سَنانين6، آذري زاده‌نين2، مسعود صفوَتين2، اَ.يوُسيفين، ايسماييل زوٍهوتي‌نين، اوُستا علي‌نين، گوٍل سَره‌نين، ح.حميدزاده‌نين، نافيعه شوٍكرونون هره‌سي‌نين بير شعري وار. ايكي شعرين آلتينا«خانيم »بير شعرين آلتينا«ب» ايمضاسي، اوٍچ شعرين آليتنا ايسه اوٍچ نؤقطه و يا  اوٍچ اوُلدوز ايشاره‌سي قوْيولوب، بوُزلو جهنّم كيتابيندا چاپ اوْلونان شعرلر(«بوُزلو جهنّم»شعري‌نين اؤنه چيٌخاريلماسيني،«سئويملي باكي» شعرين‌نين علاوه ائديلمه‌سيني نظره آلماساق»)، «ايستيقلال اوُغروندا»دا گوٍل‌تكين ايمضاسيلا چاپ اوْلونان شعرلرله (حتّي سيٌرا آرديجيلليغي دا) عين‌دير. بوُزلو جهنّمه اؤن سؤز كيمي يازيلميش گوٍل‌تكين مقاله‌سينده‌كي فيكير و موٍلاحيظه‌لر«ايستيقلال اوُغروندا» كيتابي‌نين مقدّمه‌سينده گوٍل‌تكين حاققيندا دئييلنلرله اوٍست- اوٍسته دوٍشور. يوْخسا«ايستيقلال اوُغروندا»يا مقدّمه يازان كمال، بوُزلو جهنّمي توْپلاييب نشره حاضيرلايان، گوٍل‌‌تكين باشليقلي اؤن سؤز يازان ميرزه بالادير؟

بس گوٍل‌تكين كيمدير؟ گوٍل‌تكين امين عابيدديرمي؟

سو آللارا جاواب تاپماق اوٍچون، گوٍل‌تكين ايمضاسي ايله چاپ اوْلونان شعرلرله، امين عابيدين اليميزده اوْلان شعرلريني و فاكتلاري توُتوشدورماغا باشلاديق. امين عابيدين حبسيندن(1938)سوْنرالار يالنيز بير دفعه اوْنون شاعيرليگيندن سؤز آچيليب و شعرلريندن نمونه‌لر وئريليب.«جعفر رمزي ايسماييل‌زاده»، باكي و آبشئرون شاعيرلري‌نين شعرلريني توْپلاديغي«دئييلن سؤز ياديگاردير»كيتابيندا(1981)امين عابيدين آدينا «آيريلاركن»، «نيشانسيز نيشانلييا»،«وره‌ملي قيٌز» و ايكي دؤردلوك چاپ ائتديريب، شعرلرين هارادان آلينماسي حاقدا هئچ بير قايناق گؤسترمه‌ييب. «آيريلاركن»ين «ايستانبولدان» قئيديله «كوْمونيست غزئتي‌نين 1923- جو ايل 12- اوكتيابر ساييندا،«نيشانسيز نيشانلييا»شعري‌نين ايسه «شرق قاديني»ژورنالي‌نين 1923- جو  ايل، نوٍمره 2، ص.18 ده چاپ اوْلدوغوندان،«وَره‌ملي قيٌز»شعري‌نين اليازماسي‌نين ايسه، اليازمالار اينستيتوتوندا«علي عابباس مُذنِب»ين فوْندوندا، (فوْند 23)ساخلانديغيندان خبرداريديق. سوْندا وئريلميش ايكي دؤردلويو ايسه اَ. عابيدين بؤيوك قارداشي علي عابباس مذنبين يازديغيني نه اينكي قوْهوملاري، ادبيات هَوَسكارلاري‌نين چوْخو بيليردي. قوْهوملاري‌نين ائوينده علي عابباس مذنبين بير شكيلي‌نين آرخاسينداكي آوتوْقرافي گؤرموشدوم. اوْرادا يازيلميشدي:

آيينه‌ده اؤز صورت- سيمامي گؤرنده

يـارَب اوُتانيـب غـرق اوْلورام بحـر- حيـايه

سن نه‌يسه حيا ائيله‌مه‌ييب، خلقه دئييرسن:

بنده ياراديب يوْللاميشام دار- فنايه !

شكلي علي عابباس مذنب سيبير سوٍرگونونده اوْلاراق( 1913- 1911 ) چكديريب‌ميش. گؤرونور، دقّتسيزليكدن، جعفر رمزي بو دؤردلوكلري امين عابيدين حساب ائديب.

1990- جي ايللردن سوْنرا چاپ اوْلونان كيتابلاردا[1][1]گوٍل‌تكين‌دن سوْنرا يا معترضه‌ده يا دا صحيفه‌نين اتك يازيسيندا امين عابيد يازيلماقلا كفايتله نيليردي.

اليمده بو قدر قايناق و بيلگي اوْلماسينا باخماياراق، گوٍل‌تكين ايمضاسي‌نين امين عابيد عاييد اوْلدوغونا شوٍبهه ايله ياناشيرديم. شوٍبهه‌لريم ايسه، اساسيز دئييلدي.

ا- 20- 30- جو ايللر اَ. جواد توٍركيه‌ده چاپ اوْلونان شعرلرينه گؤره، آذربايجان مطبوعاتيندا كسگين تنقيد ائديليردي. آمما بو مسئله‌ده امين عابيده گؤزون اوٍسته قاشين وار،- دئين يوْخودو.

2- امين عابيدين اؤز اليله دوْلدوردوغو آنكئتلرده و ياراديجيليق ترجومة حاليندا گوٍل‌تكين ايمضاسي ايله شعرلر يازديغيني و يا شعر، حئكايه، ترجومه و مقاله‌لري چاپ اوْلونان غزئت- ژورناللار آراسيندا «يئني قافقازيا» درگيسيني گؤسترميردي.

3- امين عابيدين اليازمالاري‌نين خصوصا ده بديعي ياراديجيليق نمونه‌لري‌نين شعر، منثور شعر، حئكايه و ترجومه‌لري‌نين، قوْرونوب ساخلانديغي رئسپوبليكا علملر آكادئمياسي اليازمالار اينستيتوتونون علي عابباس مذنب فوْندوندا«بوُزلو جهنّم» كيتابينداكي شعرلردن بيري‌نين ده اليازماسي يوْخدور.

4- بوُزلو جهنّمده كي شعرلردن بيري‌نين آلتيندا قزوين28 ماييس 1924، ايكيسي‌نين ايسه ارضروم 1925 و 1926 قئيدلري وار. اَ. عابيد وييئنده، بوُداپئستده علمي اعزاميّتده اوْلدوغونو يازير. آمما قزوين و ارضرومدا اوْلدوغو حاقدا ايسه هئچ بير قايناق يوْخدور.

5- امين عابيد 1938- جي ايلده توُتولوب گوٍلله‌لنيب، گوٍل‌تكين‌ين سوْن شعري‌ايسه 1926- جي ايل تاريخي‌ايله چاپ اوْلونوب. گوٍل‌تكين امين عابيدديرسه، نييه 38- 1926- جي ايللرده بير دنه ده اوْلسون شعر يازماييب؟

6- شكيللردن و خاطيره‌لردن امين عابيدين اوْبرازي يادداشيما ضعيف گؤروندويوندن قالين گؤزلوك تاخان، ساكيت طبيعتلي، آستا گل، نئجه دئيرلر سوُيودا اوٍفوره- اوٍفوره ايچن، احتياطلا داورانان، بير عاليم كيمي هوْپموشدو .گوٍل‌تكين ايسه خليل رضا اوُلو توٍرك كيمي چيٌلغين، يوٍكسك سسله باغيران بير شاعير تأثيري باغيشلاييردي. 

طلبه‌ليك ايللرينده امين عابيد حاققيندا بيلگي الده ائتمك اوٍچون اوْنو تانييانلارلا و قوْهوملاري ايله تئز- تئز گؤروشوردوك. بئله آختاريشلارين بيرينده طلبه يوْلداشيم ايسرافيل قوُربان اوْولا«حسين نجدت»ين ائويني تاپديق. گنجليكده شعرلر يازان و دؤوري مطبوعاتدا چاپ ائتديرن حسين نجدت امين عابيدله عمي- قارداش اوْغلودان چوْخ، ياشلاري آراسيندا فرق آزليغيندان و صميمي موٍناسيبتلريندن قارداش كيمي اوْلموشدولار.   

حسيني تانييانلار دئييرديلر كي، آتاسي علي عابباس مذنب، عميسي امين عابيد حبس اوْلوناندا اوْنون دا حياتي تهلوكه قارشيسيندايميش. آروادي«والئنتينا آلئكساندر» قيٌزي «پوْزدشئوا» نين وظيفه‌لي قوْهوملاري حسيني«د- ت- ك»نين جايناغيندان قوُرتارميشديلار. بوُنا باخماياراق، حسين نجدت بير مدّت باكيدان كناردا ياشامالي، سوٍرگون حياتي كئچيرمه‌لي اوْلموشدو.حسين نجدت14- 13 ايل ايدي كي وفات ائتميشدي. بوُنا باخماياراق، موٍحاسيب ايشله‌ين«و آ. پوْزدشئوا» عائيله آرخيوي‌نين بير قيسميني قوْرويوب ساخلايا بيلميشدي. بوُرادا امين عابيدين‌ده اليازمالاري، اثرلري‌نين ماكينا يازيسي واردي.

تاپينيتميز حاققيدندا م. ف. آخوندوو آدينا رئسپوبليكا كيتابخاناسيندا تئز- تئز گؤروشدويوموز آذربايجان دؤولت ادبيات اينجه صنعت آرخيوي‌نين ديره‌كتورو(باشقاني) معاويني غلام محمدلي‌يه بيلگي وئرديك و سندلري آرخيو اوٍچون آلماسيني خواهش ائتديك. اوْدا بيزه تشكّورونو بيلديريب، آرخيوين امكداشلاريندان معاريف تئيمور اوْو و بيلي خانيم حسين اوْواني گؤندره‌رك،و. آ. پوْزدشئوادان 1970- جي ايلين او كيتابرين 23- ده سندلري و فوْتو شكيللري آلديردي. بوُرادا دا امين عابيدين گوٍل‌تكين ايمضاسي ايله شعرلر يازديغينا، ائله‌جه‌ده همين ايمضا ايله چاپ اوْلونموش شعرلرين ال يازماسينا راست گلمه‌ديك.

بس گوٍل‌تكين كيمدير، سو آلينا جاواب تاپماق اوٍچون م. اَ. رسولزاده‌نين، م. ب محمدزاده‌نين و باشقا موهاجير ايجتيماعي- سيياسي خاديملرين حيات و ياراديجيليقلاريني گؤزدن كئچيرديم. لاكين هئچ بير نتيجه الده ائده بيلمه‌ديم.

بير تصادوف يئني‌دن گوٍل‌تكين‌ين شعرلري اوٍزه‌رينه قاييتماغيما و اوْنلارا يئني گؤزله باخماغيما سبب اوْلدو. اوٍزون ايللر ال چاتماز سايديغيم بير ايش 1998- جي ايلده رئآللاشدي. امين عابيدين آذربايجان ميللي تهوكه- سيزليك ناظيرليگي‌نين آرخيوينده ساخلانيلان و ايستينطاق ماتئرياللاري ايله تانيش اوْلدوم. بوراداكي سندده امين عابيدين ايستانبول اوْنيوئرسيتئتينده اوْخوياركن محمد امين رسولزاده و باشقا موٍهاجير سيياسي خاديملرله تئز- تئز گؤروشدويو، اوْنلارين توْپلانتيلاريندا ايشتيراك ائتديگي، «يئني قافقازيا» درگيسينده آنتي سوْوئت شعر و مقاله‌لر چاپ ائتديرديگي يازيليب.

امين عابيد ايستانبولدا تحصيل آلاركن، طلبه يوْلداشي نافيعه ايله ائولنديگي‌ني ده بيليرديم. اوْنون باكيدا و تيفليسده چاپ اوْلونان«معاريف و مدنيّت»، «معاريف ايشجيسي»، «دان ييلديزي» ژوُرناللاريندا نافيعه عابيد ايمضاسي ايله بير نئچه شعر و حئكايه‌ني‌ده اوْخوموشدوم. لاكين نافيعه‌نين قيٌزليقداكي سوْي آدي، آتاسي‌نين آدي، عؤمور يوْلو حاققيندا هئچ بير بيلگيم يوْخودو. اري‌نين حبسيندن هئچ بير آي كئچمه‌ميش، (1938- جي ايل 11 آوقوست) حبس ائديلن نافيعه خانيمين ايستنطاق ماتئرياللاريندان 1903- جو ايلده«يانيا» شهرينده (اينديكي يوُنانيستاندا) دوْغولدوغونو، كيچيك ياشلاريندا ايستانبولا كؤچدوكلريني، آتاسي احمد شوٍكرونون ائركن ايتيرديگيندن آناسي زهرانين توفيق تانوره اره گئتديگيني، بوُنا گؤره ده سوْي آدي‌نين توفيق تانور اوْلدوغونو اؤيره‌نديم. بو كيچيك قئيد ده يارديمجي اوْلدو. ايستيقلال اوُغروندا» كيتابينداكي «قارداش سئوگيسي» شعرين‌نين مؤلّيفي نافيعه شوٍكرونون ائله نافيعه عابيد اوْلدوغونو اؤيرنديم. بئله‌ليكله، گوٍل‌تكين‌ين امين عابيدين ايمضاسي اوْلدوغونو سؤيله‌مه‌يه ايمكان وئرن فاكتلاري سيٌرالاديم.

1- نافيعه شوٍكرونون«ايستيقلال اوُغروندا» كيتابينداكي شعري«آذربايجانين ميللت پرور شاعيري گوٍل‌تكين بگه» قئيديله چاپ اوْلونوب. سوْنوندا دا«15 كانون- ثاني 1925»تاريخي قوْيولوب. شعر آشاغيداكي بيت ايله باشلايير:

    - اَسييور شرقين او موُنيس روزگاري

قافقازيانين ياشيل ياماجلاريندا

…………………………………………  

     يالنيز سن دئييلسن او يوُردا ووُرغون

     بن‌ده عابيدي‌يم او شن معبودون.

بيتي ايله تماملايير.

سوْن ميصراعداكي«عابيدي‌يم»سؤزونو ايكي آنلامدا قبول ائتمك اوْلار.بيرينجيسي موٍستقيم معنادا عيبادتله مشغول اوْلان، ايكينجيسي امين عابيدين آدي آنلاميندا. يئني‌يئتمه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ليك و گنجليك چاغلاريندا امين عابيد يازيلارينين آلتيندا«عابيد»، «عابيد مطلب زاده» و س. ايمضاسي قوْيوب.نافيعه خانيمين گوٍل‌تكينه موٍراجيعتله يازديغي شعرده «عابيد»سؤزونو ايشلتمه‌سي، بيزجه تصادوفي دگيل.

2- ايستينطاقدا «يئني قافقازيا» درگيسينده آنتي سوْوئت شعرلري و مقاله‌لري‌نين چاپ اوْلدوغونو امين عابيد اعتراف ائديب. بو درگيده‌كي اَن عيصيانكار آنتي سوْوئت شعرلري گوٍ‌ل‌تكين ايمضاسي ايله چاپ اوْلونوب.

3- امين عابيدين «گنج پئداقوق» ژورناليندا چاپ اوْلونموش «غربتدن مكتوب» شعري هر ايكي كيتابدا چاپ اوْلونموش «آننه‌مه» شعريله هم مضمونجا، هم‌ده اوُسلوبجا عين‌دير.

مثلا:

 

 آذربايجان بنيم گؤزليم، آننه!

 آذربايجان بنيم اَمَليم، آننه!

 گئت اوْنون بايراغينا اوٍزونو سوٍرت‌ده،

 روُسون چئينه‌ديگي توْرپاغيني اؤپ!

 آذري اوْغلونون بؤيوك اوٍميدله،

 گؤمدوگو اوٍچ رنگلي بايراغيني اؤپ.

 بلكه‌ده اؤلورم غوربتده آننه

 روُحومسا قالماسين حسرتده آننه

« آننه»

 

 قيٌش گلير، باهار گلير،

 آيوا گلير، نار گلير.

 چوْخ اوٍزولمه سوُ كيبي

 گؤزله‌ديگين يار گلير

 

 

     آننه سن گؤزله مني

     گؤزله دؤرد گؤزله مني

     كؤنلوم يازيقدير شيمدي

     اوٍزمه بير سؤزله مني.

«غربتدن مكتوب»

شاعيرين ائيهاملا سؤيله‌ديگي«گؤزله‌ديگين يار گلير» ايفاده‌سي آذربايجانين آزادليق و موٍستقيلليگينه ايشاره‌دير.

4- بئله اوخشارليغي«شرق قاديني» ژورناليندا چاپ اوْلونموش «نيشان‌سيز نيشانلي‌يا» شعري ايله«آغلا گؤزل گلين» شعري آراسيندا دا گؤرمك اوْلار. مثلا:

 خانيم قيٌز باشينا اؤرتدوگون قارا

 ماتم- عشقينين بير سياهي‌مي؟

 شيمدي ياس توُتان هر اؤكسوز مزارا،

 مظلوم اسيرلرين بيتمز آهي‌مي؟

«نيشانسيز نيشانلي‌يا»

 آخشام ياييليركن اؤكسوز بلده‌يه[2][2]،

 چمبره كنديندن يوٍكسلت سسيني!

 قوُجاقلا مزاري سن«وَطن»دئيه،

 ميللت دوُيسون سوْلان داش نفسيني.

     گئتمه‌دن الي‌نين خيناسي گلين

     ائل‌له برابر توُت بوُ ياسي ،گلين!   

«آغلا گؤزل گلين»

   5  - «ديريليك» ژوُرنالينين 1914- جو ايل 5- جي ساييندا عابيد مطلّبزاده ايمضاسي ايله چاپ ائتديرديگي بير دؤردلوكده يازير:

 

 يوُخلاميشديم دوٍن گئجه، گؤردوم دئييرلر كيم منه

   توُتماق ايستيرسن جهاندا سن‌ده گر عالي مقام،

   غفلت ائتمه، قالخ آياغا، دوٍشمن- بي‌ديندن-

   اينتيقام آل، اينتيقام آل، اينتيقام آل، اينتيقام!

هر ايكي كيتابدا چاپ اوْلونموش«بايراغيم و ايستيقلاليم» شعرينده ايسه يازير:

 قالديقجا روُسلاردا دياريم بنيم

 اينتيقام اوْلاجاق شوُعاريم بنيم.

و يا خود:

 بيز دالغالار يئنن گنجلريز

 گليريز، ياشاريز، اؤلور، گئدريز.

 قوْرخماييز دنيزدن، فيٌرتينالاردان

 قوْرخماييز نه توْپدان، نه‌ده مزاردان.

     بوُلوندوقجا نفسيميز،

     ايستيقلال دئيه‌جك يوُجا سسيميز.

«قيٌزيل روس شاعيرينه»

1914- جو ايلده اينتيقام آلماغا سسله‌ديگي دوٍشمنين آديني چكميرديسه، 25- 1924- جي ايللرده يازديغي شعرلرده دوٍشمني‌نين روُسيا اوْلدوغونو غضبله گؤسترير و خالقي اوْندان اينتيقام آلماغا چاغيريردي. اؤزو ده بو اينتيقام شخصي اينتيقام دگيل، وطني‌نين ايستيقلالي، آزادليغي اوُغروندا بير چارپيشمادير.

6- بئله قارشيلاشديرمالاري «كوْمونيست» غزئتينده چاپ ائديلميش «بنيم يازيم»شعريله كيتابلارا داخيل ائديلميش« آلدي، گئتدي» و ب. شعرلر آراسيندا دا آپارماق اوْلار. اوْنلارين آراسيندا نه اينكي ديل، اوُسلوب، فوْرماجا بير ياخينليق وار. حتي بعضا ايفاده‌لر، ائپيتئتلر(صيفتلر- لقبلر) ده تيكرارلانير. آداما ائله گلير، عين شعرين آيري- آيري پارچالاري، يا خود عين موْضوعدا آيري- آيري غزئت و ژورناللار اوٍچون يازيلميش شعرلردير. باكيدا چاپ اوْلونان شعرلرده فيكيرلر داها چوْخ ايهاملا اؤرتولو دئييلديگي حالدا، توٍركيه‌ده چاپ اوْلونان شعرلرده ميصراعلار سياسي چاغيريش كيمي سسله‌نير.

7- گوٍل‌تكين‌ين شعرلرينده باكيني ياخشي تانيديغي و باكيدا باش وئرن حاديثه‌لردن خبردار اوْلدوغو آيدينلاشير. امين عابيد ده 1898- جي ايلده باكيدا دوْغولوب، باكيدا ياشاييب، 1918- جي ايلده تحصيل آلماق اوٍچون ايستانبولا گئديب.

8- هر ايكي كيتابدا چاپ اوْلونان شعرلر توٍركيه‌ده يازيليب چاپ اوْلوندوغوندان، باكيدا ال يازمالارينا راست گلينمير. يا خود مؤلّيف ارتجاعدان احتياطلاناراق، شعرلرين اليازمالاريني محو ائديب.

9- محمد امين رسولزاده، م.ب محمدزاده، جعفر اوْغلو امين عابيدي سوْوئت ارتجاسيندان قوْرونماق اوٍچون گوٍل‌تكين‌ين شخصيتيني معيّنلشديره‌جك بير ايشاره‌يه بئله يئر قوْيماييبدير[3][3] بونا گؤره­ده امين عابيدين گوٍل­تکين اوْلدوغونو بيلمه­ييبلر

۱۰- امين عابيد ارتجاعدان قوْرونماق اوٍچون ايشه گيرَر‌كن دوْلدوردوغو آنكئت و يازديغي ترجومة حالدا گوٍل‌تكين ايمضاسيلا شعرلر يازديغيني و «يئني قافقازيا» ايله امكداشليق ائتديگيني، قزوينده، ارضرومدا اوْلدوغونو گيزله‌ديب.

11- امين عابيد آذربايجاندا اوْرخان، توُرفان آبيده‌لريني، اوْغوزنامه‌لري اؤيرَ‌نن ايلك پئشه‌كار آراشديريجيلاردان‌ايدي. بوُنا گؤره‌ده اوْنون گوٍل‌تكين لقبيني گؤتورمه‌سي اينانديريجي گؤرونور. تاريخي شخصيت گوٍل‌تكين كيچيك قارداش اوْلدوغو كيمي، باكي خانلاري‌نين نسليندن اوْلان امين عابيد‌ده عائيله‌نين سوْن بئشيگي، اوٍچ قارداشين كيچيگي‌ايدي. 12 - 1926- جي ايلدن سوْنرا باكي‌يا دؤنه‌رك بوُرادا وار گوٍجو‌ ايله ايدئيالاريني علمي مقاله‌لرينده تبليغ ائتديگيندن، بديعي جهتدن اوْ قدَر ده گوٍجلو اوْلمايان شعرلر يازيب چاپ ائتديرمه‌يه گؤرونور واخت صرف ائتمه‌ييب. طبعي گلنده اوٍچ- بئش شعر يازيبسا، اوْ دا تعقيبلرده، كؤچلرده ايتيب- باتيب و يا ارتجاع قوْرخوسوندان محو ائديليب.

     13- سوْن اوْلاراق: 1904- جو ايلده شوُشادا دوْغولان، باكي دؤولت اوْنيوئرسيتئتينده اوْخويان قارا حسين اوْو 1927- جي ايلده (امين عابيد همين واخت اوْنيوئرسيتئتده درس دئييردي- . اَ.ش. ) توٍركيه‌يه گئتمه‌لي اوْلور. اوْ، توٍركيه‌ده آذربايجانين آزادليغي و موٍستقيلليگي اوُغروندا چاليشير، حسين بايقارا كيمي تانينير. او، 1975- جي ايلده ايستانبولدا چاپ ائتديرديگي«آذربايجان ايستيقلال موٍباريزه‌سي تاريخي» كيتابي‌نين سوْنوندا علي دگنَكلي، آياغي چاريقلي، شالوارينين ديزلري ياماقلي، اگني چوُخالي باشيندا قوْيون دريسيندن پاپاق اوْلان بير كيشي‌نين شكيليني وئريب، شكيلين آلتيندا ايسه يازيب: 

 بير ايستيقلال يوْلجوسو

 و سيز اي اؤلومون قوْرخونج يوْلوندا

 يوٍروركن، بختي‌ده چوٍروين گنجلر

« گوٍل‌تكين امين عابيد آذربايجان شاعيري»

 

شعر كيتابلاردا بئله نشر اوْلوب:

 و سيز اي اؤلومون قوْرخونج يوْلوندا،

 دمير آدديملارلا يوٍروين گنجلر!

 سيز اي بير طالعين گوٍجلو قوْلوندا

 يوٍروركن بختي‌ده چوٍروين گنجلر!

حسين بايقارانين كيتابيندا وئريلميش چوْبان شكيلي امين عابيدين اوْخوماغا گئتديكدن سوْنرا گؤزلوكسوز چكديرديگي تك شكيلي‌دير.(چوْخ تأسوف كي،حسين بايقارانين«آذربايجان ايستيقلال موٍباريزه‌سي‌ تاريخي» كيتابي 1994- جو ايلده باكيدا چاپ اوْلوناندا، همين صحيفه‌ني وئرمه‌يه احتياج دوُيماييبلار). امين عابيدي ياخيندان تانييان حسين بايقارانين اثري بيزيم شوٍبهه‌ميزه سوْن قوْيدو . « بوُزلو جهنّمي » يئنيدن نشر ائتمكله ، ادبي اجتماعييتين دقتّيني اوُنودولموش شاعيريميزه يؤنَلتمك ايسته‌ديك. بو گوٍنون گؤزوزو ايله باخساق ، ديلي اوْخوجو اوٍچون آغير ، وزني بير قدَر پوْزوق، بديعي دَگري او قدَر ده يوٍكسك گؤرونمه‌ين شعرلري چاپ ائتمه‌يه ‌ايلك باخيشدا احتياج يوْخدور

 دوٍشوندوك كي، بو شعرلردكي جوْشغون يوُردسئورليك ، دؤيوشكن روح، ميللي شوُعورون اوْيانماسينا و فوْرمالاشماسينا گوٍجلو تاثيرگؤستره بيلر «سوْوئت ادبياتي» آدلانديرديغيميز دؤورون شعرلريندكي پافوْسلا، ترنّمله، مديحه ايله، حتي «گوٍنشين شيمالدان دوْغدوغونو »سؤيله‌ين ميصراعلارلا تانيش اوْلان اوْخوجو، قوْي كئچميشه نيفرت و غضبله باخماسين، همين دؤورده ميللتينه و خلقينه اوٍزآغليغي گتيرن شعرين اوْلدوغونو گؤروب غرور دوُيسون.

 كيتابي نشره حاضيرلاركن اوٍچ بؤلومه آييرديق. بيرينجي بؤلومه بوُزلو جهنّم كيتابيندا، ايكينجي بؤلومه غزئت و ژورناللاردا چاپ اوْلونان،اوٍچونجو بؤلومه ايسه اليازمالار اينستيتوتوندا علي عابباس مذنب فوْندوندا(فوْند 23) اوْلان شعرلري داخيل ائتديك.م.ب. محمدزاده نين خاطيره‌سينه حؤرمت علامتي اوْلاراق، اوْنون چاپ ائتديرميش اوْلدوغو كيتابلارين بير چوْخ تئخنيكي جهتلريني ده ساخلاديق. ايستر«ايستيقلال اوُغروندا»، ايسترسه« بوُزلو جهنّم» كيتابينين اوٍز قابيغيندا موٍءلليفيني معيّنلشديره‌ بيلمه‌ديگيميز رسّامين گؤزل بير اثري وئريليب[4][4]. شكيلده بير الينده قوْلونداكي بوُخوْولارين قيٌريقلاريني، او بيري الينده آذربايجانين اوٍچ رنگلي، آي- اوُلدوزلو بايراغيني توُتموش گنج تصوير اوْلونوب. آرخا فوْندا دا آذربايجان بايراقلاري عظمتله دالغالانير.

«مكتب »،«ديريليك»ژوُرناللاريندا و «اقبال»غزئتينده چاپ اوْلونموش شعرلرين اكثريتيني، امين عابيد نه مقصد ايله‌سه كؤچوره‌رك دؤردلوكلري آدي آلتيندا توْپلاييب، بوُنلاري داها يئتگين سايديق. شعرلري عرب قيٌرافيكاسيندان اليازمالار اينستيتوتونون امكداشي باكي و آبشئرون شاعيرلري‌نين حيات و ياراديجيليغيني اؤيره‌نن «سوْنا خيال» چئويردي. اونيوئرسيتئتده اوْخودوغوم ايللرده طلبه يوْلداشيم«مجتبي علييئو»«باباي امير» ژوُرناليندا«شاپالاق»، «شاپالاقمي- چوْماقمي؟»، «زوْربا چوْماق» و س. روُبريكاسي(عنواني) آلتيندا«قوْز قوْراب بگ» ايمضاسي ايله چاپ اوْلونموش شعرلري كؤچوروب، منه باغيشلادي. ايمكاندان يارارلاناراق اوْنو دا كيتابا داخيل ائتديك. بئله‌ليكله امين عابيدين بيزه بللي شعرلريندن عبارت بير توْپلو ياراتديق. توٍركيه‌ده چيٌخان شباب، اينجي، ائسيوس،يارين‌ايستانبول ژوُرناللاري‌نين الده اوْلماديغيندان، «كَلنيّت»، «مزه‌لي»، «لئيلك»، «موُللا نصرالدين» ژوُرناللارينداكي گيزلي ايمضالاري معينلشديره بيلمه‌ديگيميزدن اوْرادا چاپ اوْلان شعرلري كيتابا داخيل ائده بيلمه‌ديك. كيتابدا و اليازمادا اتك يازيلاري عرب رقملريله وئريلميشدي. اوْنو اوْلدوغو كيمي ساخلاديق. يئني علاوه ائتديگيميز قئيد و شرحلري اوُلدوز ايشاره‌سيله وئرديك.

بوُزلو جهنّم كيتابيندا اوْلدوغو كيمي، اكثر شعرلرين سوْنوندا يازيلما تاريخي‌ني گؤسترديك. سوْنوندا ياييلما تاريخي اوْلمايان شعرلره غزئت و ژوُرناللاردا چاپ اوْلونان شعرلرين سوْنوناايسه درج اوْلوندوغو تاريخي قوْيدوق. 1919- 1916- جو ايللرده يازيلديغيني گوٍمان ائتديگيميز شعرلرين ايسه دقيق يازيلما تاريخيني بيلمه‌ديگيميزدن تاريخسيز وئرديك. امين عابيدين باشليقسيز و تاريخسيز بير مقاله‌سيندن سئچيلميش «توُران ائللري»، «شرقه ايره‌لي»،«شرقين سماسيندان قانلار داشلايير» شعرلرينه باشليقلاري متنلردن سئچه‌رك، كيتابين عمومي روُحونا اوُيغونلاشديرماغا چاليشديق. بو گوٍنكو اوْخوجو اوٍچون آنلاشيلماز حساب ائتديگيميز سؤزلريني سوْن صحيفه‌ده كي لغتده وئرديك.

كيتاب علمي- تنقيدي نشر كيمي نظرده توُتولسادا، دؤورون آب- هاواسي حاققيندا تصوّر ياراتماق اوٍچون شعرلرين ديليني اوْلدوغو كيمي ساخلاديق. محمد هادي‌نين، حسين جاويدين، علي عابباس مذنبين و ب. ياراديجيليغيندان تأثيرلنن امين عابيدين شعر ديلينده اوْرتاق توٍرك ديلينه بير مئييللي‌ليك وار. يعني اوْنون شعر ديلي 20- جي يوٍز ايلين اؤنلرينه‌دك ايشله‌ديلن عثمانلي ادبياتي ديلي آدلانديريلان ديل دئييل.

عبدالحق حاميده، توفيق فيكرته شعرلر حصر ائدن عابيد يالنيز اوْنلارين ياراديجيليغيندان دئييل، ناميق كمالين، محمد عاكيف. ارسوْيون، محمد امين يوُردا قوُلولون، ضيا گؤگالين و ب. ياراديچيليغيندان دا تأثيرلنديگي شعرلريندن آيدين گؤرونور. امين عابيدين هله توٍركيه‌ده اوْخوماغا گئتمه‌ميشدن يازيب چاپ ائتديرديگي و چاپ ائتديرمه‌ديگي شعرلري ايسماعيل بگ قاسپيراللي‌نين، علي بگ حسين زاده‌نين ايدئلوگياسي‌نين پوْئتيك فوْرماسي‌دير.

بوُزلو جهنّم كيتابي‌نين يئني نشريني آذربايجان خلق جمهوريتي‌نين 81- جي ايلليگينه هديّيه كيمي نظرده توُتموشدوق. حئييف كي، مالييّه چتينليگي اوُجباتيندان بوُنو گئرچكلشديره بيلمه‌ديك. يارانميش چتينليگي باكيدا دوْغولوب، بوْيا- باشا چاتان باكيلي تعصّبكئشليگي ايله سئچيلن «تنزيله خانيم» آرادان قالديراراق، كيتابين نشريني اؤز اوٍزَ‌رينه گؤتوردو. اوْنا و بو كيتابين حاضيرلانماسيندا بيزه يارديمجي اوْلموش آديني چكديگيميز و چكمه‌ديگيميز بوٍتون سوْيداشلارا تشكّورومو بيلديريرم. كيتابين حاضيرلانماسيندا وظيفه بؤلگوسونون سرحدّي اوْلمادي. بوُرادا امَگي اوْلان هر بير شخص رئداكته ايشيندن توٌتموش، شرحلرين يازيلماسينادك ايشتيراك ائتدي. كيتاب كلّئكتيو امَگين محصولودور.

امين عابيدين گنجليك ايللرينده يازديغي بير قيسم، يعني ايلك قلم تجربه‌سي‌نين محصولو اوْلان شعرلري بير خئيرخواه اينسانين سايه‌سينده ايشيق اوٍزو گؤردو. بس اوْنو مشهورلاشديران. علمي آراشديرمالاري نئجه؟ اوْنلارين دا ايشيق اوٍزو گؤرمه‌سينه يارديمجي اوْلان تاپيلاجاقمي؟

  علي- شاميل


[1][1] - آلماس ايلديريم. قارا داستان. شعر و پوئمالار.ترتيب ائدن و اؤن سؤز يازان مؤلّيفي معاريف تئيموروْو. باكي،1994 ص، نسيمان يعقوبلو. موٍساوات پارتياسينين تاريخي. باكي، 1997،ص.154 و ص.

[2][2] - شهره.

[3][3] امين عابيد1938- جي ايلده حبس ائديليب، قيسا ايستينطاقدان سوْنرا ائله همين ايل اوْكتيابرين 21- ده ساعت 5/2 دا گوٍللة‌لنسه‌ده، چوْخلار بوُندان خبرسيز اوْلور. قوْهوملاري1962- جي ايلده امين عابيده برائت آلاندا، بئله اؤلدويونو بيلسه‌يديلرده، نه‌واخت، هارادا اؤلدويوندن خبر توُتماييبلار، بئله اوْلدوغو حالدا ايستانبولدا ياشايان ميرزه بالانين 1948- جي ايلده چاپ ائتديريگي كيتابدا شعرلرين يازاري‌نين گوٍللةلنديگيني يازماماسيني طبيعي سايماق اوْلار.

[4][4] - 1990- جي ايلدن سوْنرا«اوُلدوز»ژوُرنالي‌نين، ائله‌جه‌ده حاجي حاجي‌يئوين نشر ائتديرديگي«ايستيقلال عذابلي يوْلدور»كيتابي‌نين اوٍز قابيغيندا همين شكيل هئچ بير قئيد وئريلمه‌دن چاپ اوْلونوب.