چرکس‌های سوریه

حسن کان بولات- رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک خاورمیانه

بو یازی چوبان ییلدیزی وئبیندن آلینمیشدیر.

http://www.cobanyildizi.blogfa.com/post-135.aspx

ترجمه: عیوض بیات

پس از پایان یافتن جنگ بین روسیه تزار و ملل قفقاز شمالی در سال 1864، مردم قفقاز شمالی در معرض یکی از نسل‌کشی‌های تاریخ قرار گرفتند. کسانی هم که جان سالم به در برده بودند، مجبور به کوچ اجباری شدند. بدین ترتیب، مخصوصاً مردم ساکن در شمال غربی قفقاز با نسل‌کشی و کوچ اجباری رو به رو گشتند. برای نمونه؛ 95 درصد «آدیگه»‌ها، صد درصد «اوبیح»ها (Ubıh) که «سوچی» سرزمین مادریشان بود، از اراضی خود تبعید شده بودند. به همین دلیل، ساختار قومی شمال غربی قفقاز تماماً تغییر یافته بود. دولت عثمانی که نسبت به وضعت ملل قفقاز شمالی حساس شده بود، آنها را با نام «چرکس» شناسانده بود. به خاطر اینکه حدود 80 درصد تبعید شدگان ریشه «آدیگه»ای داشتند، کلمه «چرکس»، آدیگه‌ها را می‌شناساند و هنگامی که چرکسی گفته می‌شد، منظور «آدیگه»ها هستند. پس از جنگ روس- عثمانی در بین سال‌های 78- 1877 که در تاریخ به نام «93- مین جنگ» ثبت شده است هم، روسیه تزار مردم ساکن در جنوب غرب قفقاز را (آبخازیا و آجاریا) مجبور به کوچ اجباری کرده بود.

دولت عثمانی با ساکن کردن مردم مهاجر قفقاز شمالی که با نام «چرکس» شاخته می‌شدند، رفتار استراتژیکی مناسبی انتخاب کرده بود. عثمانی با مسکون کردن 80 درصد مهاجرین در بالکان، سعی کرده بود تا بالکان را که تحت فشار روسیه تزاری بود، حفظ کند. اما دولت عثمانی که پس از جنگ‌های 78- 1877 روس- عثمانی، بخش بزرگی از بالکان را از دست داد، بر طبق عهدنامه برلین، مهاجرین چرکس را که از بالکان تبعید شده بودند، در آناطولی و خاورمیانه ساکن کرد. در تداوم استراتژی ساکن کردن چرکس‌ها در خاورمیانه، حفظ منابع آب و راه آهن حجاز به عنوان اولین هدف انتخاب شده بود.

با ساکن کردن چرکس‌های بالکان و قفقاز در سوریه، اولین مرحله به سرانجام رسید. در اواسط سال 1860، یکی از اولین گروه‌هایی که از قفقاز آمده بودند، در شمال سوریه و «سنجاق ماراش» ساکن گردیدند. پس از آن در حومه شهرهای حاما و حمص، «تپه‌های گولان» که در محدوده «سنجاق حاوران» بود، ساکن شدند. در سال‌های 66- 1865، چچن‌ها در منطقه «رسول عین» واقع در شرق سوریه و محدوده «سنجاق دیاربکر» ساکن گردیدند. اکثریت آنها در اثر درگیری‌های محلی و امراض مختلف، از بین رفتند. بخشی هم به مناطق دیگر کوچ کردند. مهاجرت چرکس‌ها از قفقاز شمالی به سوریه تا اوایل سال 1920 ادامه یافته بود. اکثریت چرکس‌ها در تپه‌های گولان ماورای اردن و حومه شهرهایی مانند حاما، حمص و حلب ساکن شدند. روستاهایی مانند «آممان»، «جراش»، «کونییترا» و «مومبوج» که چرکس‌ها ایجاد کرده بودند، با گذر زمان گسترش یافته و تبدیل به شهر شدند. آخرین گروه از چرکس‌های مهاجر، پس از جنگ جهانی دوم آمدند. اکثریت آنها شامل کسانی بودند که در ارتش سرخ شوروی خدمت می‌کردند و پس از اسارت به دست آلمان‌ها، به وطن خویش بازنگشتند. همچنین بخشی از آنها شامل جوانانی بود که پس از اشغال قفقاز شمالی از سوی آلمان نازی در سال 1942، وارد ارتش آلمان شده بودند.

در سایه گسترش روابط مناسب سوریه و شوروی پس از پایان جنگ جهانی دوم، چرکس‌های سوریه امکان توسعه مناسبات با چرکس‌های ساکن در قفقاز را به دست آوردند. مشارکت داوطلبانه و تأثیرگذار چرکس‌ها در جنگ اعراب- اسرائیل به نفع اعراب در بین سال‌های 49- 1948، باعث ایجاد و گسترش روابط حسنه بین چرکس‌ها و اعراب گردید. یگان‌های چرکس که دارای نظمی عالی و استعداد جنگی مناسبی بودند، در کودتاهای نظامی پی در پی سوریه پس از جنگ، نقش مؤثری ایفا کردند. جنگ جدید اعراب- اسرائیل که در ژوئن 1967 شروع شد، باعث به وجود آمدن تغییراتی عمده در وضعیت اقتصادی- اجتماعی و سیاسی جامعه چرکس‌های سوریه گردید. اولین و مهم‌ترین ضربه اسرائیل به سوریه، از سمت تپه‌های گولان بود که اکثریت چرکس‌ها در آن مناطق ساکن بودند. با وجود عقب‌نشینی یگان‌های سوریه در مقابل ارتش اسرائیل که کشته‌های زیادی داده بود، چرکس‌ها مقاومت کردند. چرکس‌ها که پس از مقاومت‌های زیاد مجبور به ترک «گولان» شدند، در شام ساکن گشتند. امروزه حدود 30 هزار چرکس در سوریه سکونت دارند. اکثریت آنها در شام و حومه آن، بخشی از آنها در شمال سوریه و در شهرهای حلب، مومبوج و روستاهای اطراف آن، بخشی هم در شهرهای حاما، حمص و روستاهای اطراف آن ساکن هستند.

علی‌رغم اینکه چرکس‌ها مذهب سنّی- حنفی دارند، با حاکمان شام هیچ گونه مشکل و مسئله‌ای ندارند. اما سرسختی حاکمان شام در وقایع اخیر سوریه و مشخص نبودن وضعیت سوریه پس از «بشار اسد»، چرکس‌ها را آزرده خاطر می‌کند. به همین دلیل، در بین جامعه چرکس‌ها، موضوع کوچ به سمت خویشاوندانشان در قفقاز شمالی، ترکیه و آمریکا، به بحث روز تبدیل شده است.

منبع: http://orsam.org.tr/tr/yazigoster.aspx?ID=3439