دوچئنت. دوکتور. عبدالواهاب قارا / Doc. Dr. Abdulvahap Kara

 کؤچوروب دوزنله‌ین: زنگانلی محمد رزاقی  2011/02/10

 

تورک موسيقي و کولتور تاريخينده اؤنملي بو بولوشو مغول آرکئولوگلاري گرچکلشتيردي. 2008 ايلينده بولدوقلاري 1500 ايلليک سازي اونجه مغوللارين دئوه قوپوزو دئديکلري چالغي ظن ائتديلر. آنجاق بونون تورک سازي اولدوغونو و اوستونده رونيک يازييلا تورکجه سوزلر بولوندوغونو فرق ائدن گوميلئو آوراسيا اونيوئرسيته سي تورکولوژي و آلتايولوژي آراشتيرمالاري مرکزي مودورو(Gumilev Avrasya Universitesi Turkoloji ve Altayoloji Araştırmalari Merkezi Muduru) پروف. در. کارژاوباي سارتکوژاولي (Prof. Dr. Karjavbay Sartkojauli) اولموش.  

     گئچديگيميز ايل ائکيم آيي سونوندا ايستانبول‌دا گرچکلشن « اوتوکن‌دن ايستانبول‌ا تورکجه نين 1290 ايلي »  ایسيملي اولوسلارآراسي سمپوزيوم گلن دگرلي هوجاميز بونلاري منه آنلاتينجا دوغروسو چوخ هيجانلانديم.  

  بو قونودا مقاله نيز وار مي، سازين فوتوگرافلاري الينيزده مي؟ دييه سورماقدان کنديمي آلاماديم. چونکو ايکي سنه ليک بو اونملي کولتور حادثه سيندن خبريميز يوخدو.

   پروف. سارتکوژاولي همن چانتاسيني آچدي و قازاق تورکجه سينده بير آي اونجه قازاقيستان يايين اورقانلاريندا يايينلانميش اولان مقاله سيني تقديم ائتدي.

  هوجاميز آيني زاماندا آوراسيا اونيوئرسيته‌سينده‌کي تورک يازي تاريخي ايسيملي موزه نين قوروجو مودورودور. کنديسي اورادا اورخون آبيده‌لري و تورک يازي تاريخي قونوسوندا معظم بير موزه‌ي اولوشتورموشلاردير. موزه گيريشينده ده اورخون آبيده‌لري نين بيره بير کوپياسي گرانيت داشدان ديکيلي بولونماقدادير. کنديسي آيريجا پروف. در. ميرزاتاي ژولداسبئکوو(Prof. Dr. Mirzatay Joldasbekov) ايله بيرليکتده اورخون آبيده‌لري اطلسي ايسيملي بؤيوک بوي رنکلي کيتابين يازاريدير.  

     هوجاميزي و ائشيني بير گون ايستانبول‌ون تاريخي و توريستيک يئرلريني گزديريرکن آنا قونوموز بو ساز اولدو. مغوليستان دوغوملو و مغولجايي آنا ديلي گيبي بيلن سارتکوژاولي بو سازدان صميمي اولدوغو مغول آرکئولوگلارلا ايله صؤحبت اسناسيندا تصادوفن خبردار اولموش و بير چوخ ايصراردان سون گوج بئله رسيم و بيلگيلري آلابيلميش. آسليندا کنديم ديلي بيليمجي ويا موسيقي آراشتيرماجيسي دئگيليم، آما بو بولونتو ايله تورک سازي نين تاريخي ايله ايلگيلي بيلگيلرده اونملي دئگيشيکليکلر ياپاجاغيني سانييوروم. تورک سازي نين کوکونو هيتيتلره باغلايانلار، 1500 ايل پاي بيجئنلر بيلگيلريني گؤزدن گئچيره‌جکلردير. چونکو،  تورکلرده 1500 ايل اونجه بويله‌سينه گليشميش بير ساز و کوي / ائزگي گله‌نگي وارسا، بو گليشکينليگه اولاشماق ايچين سازين عصيرلردير قوللانيمدا اولماسي گره‌کير. گرچي بو قونولار اوزمانلارين ايسي، فقط بيز بورادا ايلک آغليميزا گلنلري عاجيزانه بليرتمه‌يه چاليشديق.   

  و بير هفته سونرا رسيملر ده گلدي. گرچکدن ده اورتادا سوموت بير دوروم واردي. بونو مطلقا تورک بيليم آلمينه و قامواويونا قازانديرماق گرکلييدي.

  بيز بو يازيدا مقاله‌نين ايچه‌ريگيني و رسيملري وئرمه‌يه چاليشاجاغيز.  

  تورک خالقلاري نين ان اؤنملي چالغيسي تورک سازي نين 1500 ايلليک ان اسکيسي مغوليستان‌دا بير ماغارادا بولوندو. سازين تورک کولتورو و موسيقي تاريخي آچيسيندان ان اؤنملي ياني ساپيندا رونيک تورک يازيسي نين اولماسيدير. بو يازيدا « خوش بير ائزگي نين سسلري اينساني مست ائدر » دئنيلمکته‌دير. بو دا تورکلرين ان اسکي دئويرلردن موسيقييه وئرديکلري اؤنمي گؤسترمکته‌دير. 5. يوزايله آيد اولدوغو تخمين ائديلن سازين گونوموزده قازاق، قاراقالپاق و نوغاي گيبي خالقلاردا حالا چالينيب سويله‌نن ايکي تئللي ساز « دومبيرا »(dombira) يا چوخ بنزمکده‌دير. مغول آرکئولوگلار بو سازين مغوللارا آيد اولدوغونو ادعا ائدرکن، بيز اونون تورک چالغيسي اولدوغونو قانيتلاديق.  

   ان اسکي تورک سازي نين بولوندوغو يئر: آلتاي داغلاري نين مغوليستان سيرتيندا اوزانان و جارگالانت-قاييرخان(Cargalant-Kayirhan) اولاراق آدلانديريلان قيسميندا  « اومنوهون آمان »(Omnohon Aman) ، ياني « اون وادي » ايسيملي يئرده بولونان  « نوهن هاد »(Nuhen Had) ، ياني « ماگارا تاس» دئنيلن بير ماغارادا بولونموشتور.  

  2008 سنه‌سينده ايلک دفعه بو ماگارايي ن. داندار(N. Dandar) ايسيملي بير چوبان کشف ائتميش و ايچينده‌کي بوينو اگري سازي بولموش و دورومدان کوي مکتبي نين اؤیرتمنلريندن ج. ائنهتوره(C. Enhtor) خبردار ائتميشتي. ائنهتور اولان باتور‌داکي مغوليستان علملر آکادئميسي آرکئولوژي ائنستيتوسو بو بولونتويو بيلديردي.  

  بونون اوزه‌رينه تس. توربات‌ين(Ts. Torbat) باشقانليغيندا بير گروپ آرکئولوگ 25 هازيران 2008 تاريخينده ماغارايا گلديلر. ماغارا تاس (GPS) 47º37'433'' ائنلم و Е 92º27'273''  بويلامدا، دنيز سويه‌سيندن 1866 م. يوکسکليکده بولونماقدادير.  

  ماغارانين 86 x 60 cm بويوتلارينداکي آغزي يوکسکته‌دير. ايچرييه 95 cm  قاياراق گيريلمه‌کده‌دير. ايچريسي تک بير اودا گيبيدير. اودانين تاباني 130 x 280 cm دير.  

      آرکئولوژيک قازي: آرکئولوگلار ماغارايا گيرمه‌لريندن اونجه، ماغارايي ايلک بولان ن. داندار توپراغي قازديغي و ماغارا ايچي نين ايلک دوروموندا بعضي دگيشيکليکلر ياپتيغي آنلاشيلميشدير. داندار 35 cm. چاپيندا و 15 cm. درينليگينده توپراغي قازميشدي. چيخان توپراقلاري ماغارا نين قاپي تارافينا ييغميشدي. ماغارا نين دوغو تارافيندا دوواري قيسمينا دوغرو ايکي اوزنگي و یهرین بير کناري آچيخجا گؤرولمکده‌يدي. دووارا دايالي دوران سازي ايسه داندار يئريندن آلميش و اؤیرتمن ائنهتوره گتيريپ وئرميشدي. ائيئرين آلتيندان ساداق اوخلارييلا بيرليکتده بولوندو. قازي چاليشمالاري سونوجوندا قافاتاسي ساغلام بير اينسان ايسکلتي، 20 تمرن، اوخون آغاج ساپلاري، انلي یهر، ايکي تورک اوزنگيسي بولوندو.  

    مغوليستان علملر آکادئميسي آرکئولوژي ائنستيتوسو ماغارادان چيخاريلان اينسان ايسکلتينه آنتروپولوژيک اينجه‌له‌مه‌لر ياپدي. ايسکلتين پالئوانتروپولوژيک آناليز بولغولاري شو شکيلده‌دير: قافاتاسي اولدوقجا ايگي قورونموش بير دورومدادير. قافاتاسي نين سول تارافي نين اوست قيسمي بير زامانلار يارا آلميش، فاکات سونرادان ايگيلشديگي نين ايسارتلري قالميشدير. قافاتاسينداکي يارا ايزي سيوري اوجلو بير سيلاهلا ياپيلميش گيبيدير. آنجاق، بو اوخ ياراسي دئگيلدير. يارا ايزي نين بويوتلاري 3,6×2,0 cm‌دير. قافاتاسي نين تپه‌سينده و آلين قيسميندا کافا دريسي بولونماقدادير. ايسکلتين ياپيسي و قافاتاسي نين اکلملري، ديشی نين اؤزلليکلريندن آنلاشيلديغينا گؤره، بو 20-25 ياشلاريندا و 166, 7 cm  بويونداکي بير گنج ارکگه آيددير.  

  ساز: ماغارادا بولونان آرکئولوژيک بولونتولار ايچينده بيزيم ان چوخ ايلگيميزي چکن شئي ساز اولدو. بو ساز حاققيندا قازاقيستان‌دا 2008 ايلي سکيز قزئته‌ده مقاله يايينلاميشدیق. 2008 ايلينده مغوليستان‌ا گئتديگيميزده بؤيله بير سازين بولوندوغونو ائشیدینجه، ماغارا تاس(Magara Tas)‎تا قازي چاليشمالاري ياپان آرکئولوگ تس. توربات‌ي(Ts. Torbat) زيارت ائتديک. توربت بيزه سازي گؤستردي. آنجاق، سازين فوتوگرافيني چکمه‎ميزه، جيزيملريني ياپماميزا ايزين وئرمه‌دي. اونون دوشونجه‌سينه گؤره، بو مغوللارين دوه قوپوزو(Deve Kopuzu) دئنيلن بير ميللي چالغيسي‌ايدي. بيز ايسه بونون مغوللارلا ايلگيسي اولماديغيني، بونون تورک خالقلارينا آيد بير ساز اولدوغونو و حتتا قازاقلارين بوگون داهي چاليپ سؤيله‌ديکلري ايکي تئللي  « دومبيرا »(dombira)  سازي نين آينيسي اولدوغونو سويله‌ديک. آيريجا بولونتونون بير مغول مزاريندان دئگيل، تورک مزاريندان چيخديغيني دا ايفاده ائتديک. بونون ان بؤيوک دليلي ده سازين ساپينداکي تورک رونيک يازيسييدي. بوندان دولايي، بو سازين مغوللارا آيد اولدوغونو ادعا ائتمه نين عبثله ايشتيغال اولدوغونا اشارت ائتديک. قوپوز آلتي نين يايلي بير چالغي اولدوغونو و بو سبپله ساپي نين قالين اولماسي گرکتيگيني، اويسا بونون اينجه اولدوغونو و تئللرينه پارماقلا وورولاراق چالينديغيني بليرتديک.  

  سازين ساپي نين اگريليگينه گلينجه، بونون دوغال اولدوغونو، چونکو هرهانگي بير سازي بير دووارا ياسلي اولاراک بللي بير موددت بيراخيلديگي زامان ساپي نين اگريلديگيني سؤيله‌ديک. چونکو سازين تئلي واردير. تئلدن دولايي ساپ اگريلمکده‌دير.  

  بيز سازين ساپينداکي رونيک يازيغي اينجه‌له‌ديک. يازي تورک ديلي نين اويوم قورالينا اويغون يازيلماميشدير. بو دوروم ايسه، بو يازي‌نين تورک رونيک يازي سيستئمينه رئفورم ياپيلمادان اؤنجه يازيلديغيني بيزه گؤسترمکده‌دير. يازي رئفورمونون 552-570 ايللري آراسيندا گرچکلشتيگيني دوشونورسک، بو ساز بو ايللردن اونجه ياپيلميش اولماليدير. رئفورمدان اؤنجه اسکي تورک بيتيگلري‌نين حرف و ايشارتلري بيربيرينه بيتيشيک شکيلده يازيلماقدايدي. او دؤنمده يازي‌نين گرامر قوراللاري ياپيلماميشدي. بوندان دولايي بيز سازداکي يازي‌نين 5. يوزايله آيد اولدوغونو دوشونويوروز.  

  سازدا شو يازيغي گؤرمکده‌ييز «župar kuu čore sebit idmis »   نفيس ائزگي بيزي موتلو ائدر.  

  يازيدان شو سونوجلاري چيخارابيليريز:  

  1. يازي رئفورم اونجه‌سينه آيددير. چونکو، سس اويومو يوقدور.  

  2. يازيداکي ائزگي معناسينا گلن « کوو »(kuu) کلمه‌سي اسکي تورک متينلرينده « کوگو »(kugu) اولاراق‌دا گئچمکده‌دير. اورتاداکي « گ »(g)  سسي زامانلا دوشموشدور. 5. يوزايلده بو « کوو »(kuu) اولاراق سؤيله‌نييور اولماليدير. بوگونکو قازاق تورکجه‌سينده حالا ياشايان « کوي »(kuy) کلمه‌سي‌نين تلفظونا بنزه‌مکده‌دير. بو کلمه ائرکن اورتاجاقدا چينجه متينلرده « جه’و »(ch’u) اولاراق گئچمکده‌دير.  

  3. « čore »  کلمه‌سيني اسکي تورک ديللري سؤزلوکلرينده بولاماديم. قازاقلار کئچيلري  « سوره، سوره، سوره »(sore, sore, sore)  دييه بليرلي بير مقاملا سؤيله‌يه‌رک چاغيريرلار. دئمک کي، بو سؤز مقام، موسيقي معنالارينا گلمکده‌دير. بو دوروم بيزه بوگونکو 21. يوزايلده بير چوخ تورک خالقلاريندا موجود  « دومبيرا کوي »  موسيقيسي‌نين داها 5. يوزايلده گليشيميني تاماملاميش اولدوغونو گؤسترمکته‌دير.  

  سازين باشي: سازين باشي جئيلان (بوگي) ويا بولانين باشينا بنزه‌مکده‌دير. گونوموزون سازلاري گيبي دوز دئگيل. اسکي دئوير گله‌نکلرينه گؤره، حايوان شتيلييله سوسلنميشدير.  

  تورکلر ايسلاميته گيرديکدن سونرا حايوان شتيلي سوسله‌مه‌لريني بيراخميشدير. چونکو، گوک تانري ديني‌نين توم آليشقانليقلاريني ترک ائتمه‌يينجه، تام موسلومان اولماق مومکون دئگيلدي.  

  افسانه و 1500 سنه اونجه‌کي ساز: قازاقلاردا دومبيرا ويا سازين ناسيل مئيدانا گلديگي قونوسوندا بيرچوخ افسانه موجوددور. بونلارين بعضی‌لری ب. ساريبايئو(B. Saribayev)، ک. ژوبانوو(K. Jubanov)، او. ژانيبئکوو(O. Janibekov) و آ. سئيديمبئکوو(A. Seydimbekov) گيبي آراشتيرماجيلارين کيتاپلاريندا يئر آلماقدادير. دومبيرا و دومبيرا کويلري / ائزگيلري قونوسوندا بو آراشتيرماجيلارين اثرلريندن فايدالانديق.  

  آکسئلو سئيديمبئک‌ين « چيفت تئل افسانه‌سي » حاققيندا يازديغينا گؤره، چوخ اسکي دئورلرده بير گنج داغلاردا گئييک آولاياراق گئچيميني تامين ائدييورموش. بير گون يوکسک داغلاردا، بير مارال ووردو. اونو آشاغييا انديرمک ايچين ايشکمبه و باغيرساقلاريني بوشالتدي.  

  آرادان آيلار گئچتيکدن سونرا، آوجي گنج ديشي مارالي ووردوغو يئره تکرار گلير، بورادا قولاغينا ويزيلتي گيبي سسلر گلير. ديقتله اطرافينا باخديغيندا، بيرکاچ آي اونجه ووردوغو مارالين باغيرساقلاري نين آغبابا گيبي لش ييیيجي قوشلار طرفيندن يئنيرکن، آغاج داللارينا تاخيلي قالميش اولدوغونو گؤردو. ويزيلتي گيبي سس دالا تاخيليپ قوروموش بير چيفت باغيرساقدان گلمکده‌يدي. روزگار استيکجه، داللارا گريلي بير بيچيمده تاخيلميش اولان باغيرساقلاردان فرقلي فرقلي هوس سسلر گلييوردو. آوجي گنجه باغيرساقلار ديله گلميش گيبي گؤروندو و دالدان بو بير چيفت قوروموش باغيرساغي آليب ائوه گتيردي و تاختادان ياپتيغي بير آلته تاخار. باغيرساقلارا پارماقلارييلا ووردوقجا آگاج داللارينداکي گيبي هوس سسلر چيخارير. بو ساده‌جه گنجين دئگيل، اونو دينله‌ين هرکسين خوشونا گئدر. اونلاري چئشيتلي دويغولارا سوروکلر. بؤيله‌جه دومبيرا هرکسين سئوديگي بير موسيقي آلتينه دؤنوشور. گونوموزده ده بعضي يئرلرده قازاقلار دومبيرا نين تئللريني حالا قوروتولموش باغيرساقلاردان ياپارلار.  

    افسانه بيزلره بونلاري آنلاتيرکن، بوندان 1500 سنه اونجه ياپيلميش و آلتايلاردا بير ماغارادا گونوموزه اولاشان ياشلي سازين قارنينا مارالين، گئييگين رسيملري ياپيلميشدير. حتتا سازين ساپي نين اوجونا دا مارال ويا گئييگين باشي قونموشدور. بو حیرت وئريجي بير دورومدور. عجابا بو بير راستلانتي ميدير، يوخسا تاريخي حقیقت ميدير؟ افسانه‌ده گئچنلري، بو ياشلي « بيلگه » ساز کندي وارليغييلا تاييد ائتمکده‌دير.  

  تورکلرده‌کي « کوي » کلمه‌سينه تکرار دؤنرسک، قونار گؤچر خالقلاردا اؤزلليکله تورک-مغول خالقلاريندا ائزگي معناسينداکي « کوي »  کلمه‌سي ان قوتسال و اؤنملي کليمه‌لردن بيريدير. بلکي بو يوزدن تورک-مغول خالقلاريندا « کوي »(kuy) و « کوک »(kok) ياني « گؤک»(gok) کلمه‌لري « تانري »(Tanri)  کلمه‌سييله ائش‌آنلامليدير. باشقا بير دئييشله،  « کوگو، کو:و، کوک »(kogu, ku:u, kok) گيبي چئشيتلي قوللانيملاري اولان بو کلمه‌لر گؤک‌تانري اينانجييلا ياخيندان ايلگيلي اولدوغونو گؤسته‌رن تاريخي و منعوي بولغولار موجوددور.  

  تورک خالقلاري نين خاقانليق دئويرلرينده خاقا نين آلتين ايشله‌مه‌لي آغ کئچه ائوينده هر صاباح گون کوي، ياني ائزگي ايله قارشي آلينيردي. داها آچيق بير ايفاده‌يله بو بير گله‌نکدن ضياده، گوک‌تانري اينانجييلا ايلگيلي بير ريتوئل اولماليدير. خاقانليک مرکزينده چالينان ائزگي / کويون ساييسي بير سنه ايچينده گونلرين ساييسينا اويغون اولاراق 366 ايدي. بونو  « تانري‌نين 366 بولوم کويو »  اولاراق آدلانديرييورلاردي. ايل‌باشي باهاردا گئجه ايله گوندوزون بيربيرينه ائشيتلنديگي (22-23 مارت) گوندن باشلاردي و بو گونه  « اولوسون اولو گونو »  دئنير و بؤيوک شؤلنلر ياپيليردي. اولوسون اولو گونونده توم خاقانليغين ديلک و ايستکلريني تانري‌يا اولاشتيران 9 کوي چالينيردي. اسکي يونان تاريخچيلريندن قوينتوس جورتيوس روفوس (م.س. I. يوزايل) (M.S. I. Yuzyil) « بؤيوک ايسکندر‌ين تاريخي « ايسيملي کيتابيندا اورتا آسيا قونار گؤچرلري نين اولوس بايراميني ناسيل قوتلاديغيني يازماقدادير. اولوس گونو گونش دوغماق اوزه‌رئيکن خاقانليق مرکزي نين اوستونه گونش سمبولو اولان بايراغين چکيلديگيني، بير تپه‌يه هپسي قيرميزي البيسه‌لر گئيميش و بير ايلي سمبوليزه ائدن 365 دليقانلي نين چيخاراق نوروز شؤلنيني باشلاتديغيني حايرانليقلا يازماقدادير. بونا بنزر بير گوک‌تانري اينانجيني موسيقي آراشتيرماجيسي عبدوالقادير مئراغي ده  « زبده ادوار » ايسيملي اثرينده شؤيله اورتايا قويماقدادير: « تورک-مغول شارکي و کويلري شو شکيلده اوچ قيسما آيريلير: موسيقي آلتييله چالينان بير تورو واردير. اونلارا « کوکلر » دئنير، سسله سؤيله‌ننلرينه « اير » و « دولا » دييه ايسيملنديريلير. اسکي تورک اؤلکه‌سينده کويون ساييسي 366‌دير. بير سنه ايچينده کاچ گون وارسا، او قدر کوي / ائزگي اولور. اونون هر بيري هر گون خانين اؤنونده چالينير. بونلارين ايچينده ان آصيلي و ان بؤيوگو 9 کويدور » .  

  بو تاريخي قايناق اسکي دئويرلرده بيله تورکلر آراسيندا ساز ائنستروماني، ائزگي ساناتي، اونلاري آنلاما، حس‌ائتمه و سايغي دويما بنليگينده دويما کولتورو بوگونکو سوييه‌دن آشاغي اولماديغيني گؤسترمکده‌دير. بو قونودا ان سون آرکئولوژيک بير قايناک 2008‌ده مغوليستان‌دا بايان‌هونگور بؤلگه‌سي، گالووت يئرلشيمي اولونوور اوواسيندا بولونموشدور. بورادا بولونان تورک معبدي نين قالينتيلاريندا (VII-VIII)7.8. يوزايللره آيد بير يازي بولونموشتور. داشا قازينميش يازيدا  « ايزگيليک جور سکيز چئشيت ساز موسيقي آلتينه واقيف اولدوغو ايچين سئرت داشدان ياپيلميش بير معبد اينشا ائتديک »  دئنيلمکده‌دير.  

  بو دوروم بيزه 7.8. يوزايللرده گؤک‌تورکلرده 8 چئشيت ساز اولدوغونو، بو سازلاري چاليب سؤيله‌ينه سونسوز معبد اينشا ائتديکلريني گؤسترمکده‌دير. بو دا بير زامانلار اسکي تورکلرين سازا، موسيقييه، ساز ساناتينا نه درجه‌ده بؤيوک اؤنم وئرديگيني بيلديرمکده‌دير.  

  بو سازلارين ان 5. عصيرده ياپيلميش ان اسکيسي مغوليستان‌دا بير ماغارادا بولوناراق گونوموزه اولاشميش بولونماقدادير. بو، گونوموزده چالمالي سازلارين دونياداکي ان اسکيسيدير. دونيا نين بير چوخ اؤلکه‌سينه ياييلميش بولونان يايلي چالغيلاردان قوپوزون 10. يوزايلدن بري قوللانيلماقدا اولدوغو تخمينلري ياپيلماقدادير. بو سبپله قوپوز يايلي چالغيلارين آتاسي اولاراق قبول ائديلمکده‌دير. اؤيله‌يسه چالمالي سازلارين ان اسکيسي و آتاسي نين دا  « دومبيرا » (dombira) اولدوغونو سؤيله‎يه‌بيليريز.  

  آوراسيا نين ايکي قيتاسيندا دا دومبيرا سازي نين چوخ يايغين اولدوغونو گؤسته‌رن ديل ملزمه‌لري اليميزده‌دير. تورک خالقلاريندان قازاقلاردا  « دومبيرا »( dombira) ، قاراقالپاق، نوغايلاردا « دومبيرا »(dombira) ، تووالاردا « دامبيرا »(dambira) ، قيرقيزلاردا « دونگير »(dungir) ، تورکمنلرده « تامديرا »(tamdira) ، اؤزبکلرده « تامبور»( tambur) ، روسلاردا « دومرا »(domra)، آفغانلاردا « دامبورا »(dambura)، ايراقليلاردا « تونبور »(tunbur) ، مغول کؤکنلي خالقالاردا « دومبير»(dombir)، بورياتلاردا « دومبير »(dombir)، قالموقلاردا « دونگيرما »(dungirma)  اولاراق گئچمکده‌دير. بو دوروم بيزه دومبيرا چالغيسي نين آوراسيا خالقلاري آراسيندا نه درجه چوخ يايغين اولدوغونا اشارت ائتمکده‌دير.  

  سونوج اعتيبارييلا ميزراپلي تورک سازلارين آتاسي نين دومبيرا اولدوغونو سؤيله‌يه‌بيليريز. مغوليستان‌دا 2008 ايلينده بولونان 5. يوزايله آيد هون سازي نين دونياداکي ان اسکي تورک سازي اولدوغونو و بوگونکو قازاقلارداکي دومبيرا ايله آيني اولدوغونو سؤيله‌يه‌بيليريز. بيز بو دومبيرايي اساس آلاراق بير بنزه‌ريني ياپديرميش بولونويوروز. سازداکي رونيک يازي دا اسکي تورکلرده موسيقي نين، اؤزلليکله کوي، ياني ائزگي نين چوخ اؤنملي بير يئره صاحيب اولدوغونو گؤسترمکده‌دير. بو کوي کلمه‌سي ده بوگون قازاقلاردا آينن دوام ائتمکده‌دير. قازاق بسته‌چيلري بيربيريندن گؤزل بسته‌لرله کويلري زنگينلشتيرمکده‌دير. 

   دگرلي هوجاميز پروف. در. کارژاوباي سارتکوژاولينا مغوليستان‌دا بولونان 1500 ايلليک سازي مغول بيليم آداملارينا تورک سازي ويا دومبيراسي اولدوغونو قانيتلاييب علم عالمينه قازانديرديغي ايچين نه قدر تشککور ائتسک آزدير. سازي مغول آرکئولوگلار بولماقلا بيرليکده، اونون سايه‌سينده خبردار اولدوق. بؤيله‌جه سازين تاريخيني داها دا گئريلره گؤتوره‌جک سوموت بير بيلگييه اولاشميش بولونويوروز. دگرلي هوجاميزا ساغليقلي اوزون عؤمورلر ديلييوروز.