سئوگي دونياسي دده قورقود بويلاريندا/ محمد مقدم
كئچميشدن قالان آغيز ادبيّاتي، قوچاقليق ناغيللاري، ياشام بيچيملري ، ... هر خالقين كيمسهلردن اولدوغون گؤسترر. بيزيم قديمدن قالان زنگين وارليغيميز بو گون هانسي بوداقلار اوسته چيچكلندييميزي آچقلاييب، تانيدير. نييه كي بو وارليق اؤز _ اؤزونه يارانماييب، ائليميزين مينلرجه قهرمانلاري، آيدينلاري بو وارليغي ياراديب، اليميزه چاتديريبلار. بو زنگين وارليغيميزين گؤيونده سايسيز پارلاق اولدوزلاريميز سايريشماقدادير كي بو اولدوزلارين هر بيريسي ياشام يولوموزا سؤنمز ايشيقديرلار. آذربايجان ادبيّات دونياسينين پارلاق اولدوزلاريندان بيري ائليميزين بيلگين اوزاني " دده قوروقود" دوشونجهسيله يارانميش 12 بوْي بو گون " كيتاب دده قورقود" آديلا اليميزدهدير. آذربايجان ادبيّاتينين آنا كيتابي اولان " كيتاب دده قورقود" بويلاري ائليميزين كئچميش ياشاميندا يئرين _ يوردون، دانيشيقلارين، اينانجلارين، دبلرين، قايدا_ ياسالارين، دوشونجهلرين ، ... بيزه بللنديرير. قوچاقليق، اينسان سئورليك، يورد سئورليك، هابئله اينام، ايلقار، آري سوگي،... بو كيتابدا بير يئره ييغيليب. بو دولغون وارليغيميزين هر سطريني بزهين تانقاهلاردان تكجه بيرينه توخونماق استرديم. او دا سئوگي دير. سئوگي اينسانلا يارانيب، ياشاييب، ياشاياجاق. سئوگي هر اينسانين باشينا گلن سئودا قاداسيدير.
" سئودا ندير بيلميزديم او دا گلدي باشيما"
دده قورقود بويلاريندا سئوگينين اؤزهللييي وار. يورد سئوگيسي قالين اوغوزون سئويمليسي بامسي بئيرهيين ياراسيندان شورلايان قان، بكيل اوغلو امرهنين ايسه چؤكمز ديزلرينده داياقدير.
قارداش سئوگيسي بئيرهك باجيلارينين يوللارا ديكيلميش گؤزلريندن سوزن ياش، سهگرهك قويوزونون تئللرينده ايسه هايلانان سسدير.
بالا سئوگيسي آت اوسته قيلينج چالان اوجا بويلو بورلاخاتينين قولوندا گوج، بوغاج ياراسينا قويولان ملحمده ايسه داغ چيچيهيي له قاتيلميش آنا سودودور.
ائل _ اوبا سئوگيسي باساتين الي ايله تپه گؤزون گؤزونه سانجيلان شيش، قاراجا چوبانين ساپانديندا ايسه ساسي دينلي كافرلره آتيلان داش دير.
بونلارلا ياناشي اوغوز قيز، اوغلانينين اوْدلو اورهكلرين بير _ بيرينه جالايان آري سئوگيي اونلارين ياشاميندا اؤزهل يئر توتور. سئوگي آرينليغي اوغوز ايچره اول قدر گوجلودور كي ياد قيزينين يئرييينه "قيلينجيما دوغراناييم ، اوخوما سانجيلاييم" ، ... دئيين بئيرهك دوستاقدا دا اؤز سئوگيليسي باني چيچهيه وفالي قالير. باني چييچك ده 16 ايل بئيرهيين سئوگيسين قورويوب، ساخلايير.
بويلاردا سئوگي ايله باهاديرليق بيرگهدير. اوغوز قيز، اوغلاني سئويشنده ده سئوگيني جلاسينليكله ايسهييرلر. اؤزونه ياشام يولاداشي سئچن بامسي بئيرهك، باني چيچك له آت مينينب، اوخ آتيب، گؤرهشير. سونرا "دوگون قوتلو اولسون " دئيه آلتين اوزوك بارماغينا تاخير.
"بئيرهك آيدير: بابا مانا بير قيز آلي وئر كيم من يئريمدن دورمادان اول دورگهج گرهك، من قاراغوج آتيما بينمهدن اول بينماخ گرهك . من قيريما وارمادان اول مانا باش گتورمك گرهك. بونون گيبي قيز آلي وئر بابا مانا دئدي.
باباسي باي بؤرهخان آيدير: اوغول سن قيز ديلهمزسن كندونه بير هامپا ايسترميشسن."
قانلي قوجا اوغلو قان تورالي اؤزونه ياشام يولداشي آختاراندا باباسينا دئيير:
بابا من يئريمدن دورمادان اول دورموش اولا. من قاراقوج آتيما مينمهدن اول مبينميش اولا. من قانلو كافرائلينه وارمادان اول وارميش منه باش گتيرميش اولا.
قانلي قوجا آيدير: اوغول سن قيز ايتمزميشسن، بير جلاسين باهادير ايسترميشسن.
بو اؤيلره ييه اولان اوغوز قيزي اؤز سئوگيسينه دؤنمز قالير، شن گونده اونا يولداش، دار گونده داياق ، ياشامدا دا آياق اولور. اوغوز قيزي يئرينده بوغاجين آناسي، دلي دومرولون حالالي، كيمي عايلهيه، بالايا سئوگي _ محبّت بسلهييب، جان شيرهسين بالاسينا پاي وئرير. يئرينده ده بورلاخاتين كيمي آت بئلينده قلينج چاليب، اوغلون ساسي دينلي كافر اليندن قورتارير. باني چيچك 16 ايل اؤلموش خبري چيخان بامسي بئرهيين سئوگيسين ساخلاييب يولونو گؤزلهيير. ساري دونلو سئلجان خاتين سئوگيليسي قان تورالييا داياق دورور " سئلجان خاتون بوني بؤيله گؤردو ايچينه اود دوشدو. بير بؤلوك قازا شاهين گيرميش كيمي كافره آت ساليب بير اوجوندان قيريب كافري اول بير اوجونا چيخدي" بونلارين هاميسيندا گئدن سئوگي آرينليغي " دده قورقود" بويلارينين اؤزهلليييدير. آنا اتهيينده آرينليق اؤيرهنن قيز دلي دومرول حالالي كيمي دلي دومرول يولوندا جانيندان كئچير:
قارشو ياتان قارا داغلاري
سندن سونرا من نئيلهرم
يايلار اولسام منيم گؤروم اولسون
ساووق _ ساووق سولارين ايچر اولسام
منيم قانيم اولسون
آلتون آقچا خرجلهير اولسام
منيم كفنيم اولسون ، ...
منيم جانيم سنين جانينا قوربان اولسون دئدي .
دلي دومرول حالالي سئوگي _ محبّت له درمانسيز اؤلومه قلبه چالير.
آتادان؛ قئيرت، شرف، اردم،... آلان اوغلان، سئوگي سئچيمينده ده باهاديرليغي، جيلاسينلييي اؤنملي توتور. همشه اؤز سئوگيسينه وفالي قالير. سئوگيليسينين كامينا چاتماغا بوغايلا، بوغرايلا، قاغان آسلانلا ساواشا گيرير" ساري دونلو قيز عشقينه بير هو دئدي ". سيناقدان چيخيب سئوگيسينه چاتير. دده قورقود بويلاريندا يازيلان بو اؤيلر بو گون بيزه دونيانين دَيرلي داش قاشلاريندان، آلتونلاريندادن دا دَيرلي دير. بونو دوشونمهليييك؛ بيزيم ائليميزده "آيدان آري، سودان دورو" سئوگي اؤنمليدير. بيزيم ائليميزين وارليغيندا تكجه آري سئوگينين يئري وار نئچهكي ايندييهدهك تكجه بو مقدّس دويغويا ييه اولانلارين آدي بو گونه كيمي دئييليب بوندان سونرادا دئييلهجك؛ خان چوبان_ سارا ، اسلي _ كرم، آشيق قورباني _ پري، آشيق عابباس _ گولگز، آشيق والح _ زرنيگار، سوري خالا ... كيمي سئوگي اؤرنكلري تكجه بو ناغيلاردا گئدن آرينليغا گؤره ياشاييبلار. بيزيم كولتوروميزده سئوگي مقّدسلييي اؤنمليدير. دده قورقود بويلاريندا اوغوز قيز _ گلينين آرينليغي اؤنملي اولدوغونا سيغراق گونلري "دوققوز قره گؤزلو، خوب يوزلو ساجي آردينا اورولو ..." اسير گلميش كافر قيزلاري قوللوق ائديرلر. اوغوز قاديني " باشيمين بختي، ائويمين تختي"، آرينليقدان اوزاق دوشموش ياد قيزي دا 40 اويناشلي، بوغازجا، قيسيرجا كيمي آدلارلا تانيتيلر.
يئرلي قارا داغلاريز ييخيلماسين ،
كؤلجهليجه قابا آغاجيز كسيلمهسين،
قامين آخان سويوز قوروماسين ،
آغ بيرچكلي آنازين يئري بهيشت اولسون،
آغ ساقاللي بابازين يئري اوچماق اولسون،
حق يانديران چيراغيز يانا دورسون.
محمد عليپورمقدم
قوجاقليق اؤيكولري = داستانهاي حماسي
ياشام بيچيملري = اصول زندگي
ياشام = عؤمور
بيلگين = دانشمند
اردم = لياقت
اوزان = قوپوز چاليب اوخويان ائل آغ ساققالي. اينديسه "قوپوز" بير آز دَييشيليب "ساز" اولوب. اوزان دا يئرين وئريب "آشيق"_ا.
اوغوز= تورك طايفالاريندان بيري. دده قورقود بوي لاري بو طايفادا اوز وئرميش.
بوي = طايفا ، حماسي ناغيل
آري = پاك
تانقاح = ثروت
شورلايان = سورولدايان
يئريك = هوس
آلي وئرمك = آلماق
دورگيج گرهك = دورموش اولا
قيريم = رزم
آيدير = دئدي
قانلو كافر = كافر جنايتكار. بويلاردا ايسلام دينينده اولمايانلار كافر آديلا تانيتيلير
وارماق = گئتمك
باهادير = دلاور، پهلوان
جلاسين = قهرمان، ايگيد
اؤي = تعريف
آرينليق = پاكيزه گي
قارا قوج = نوعي اسب
قامين = گور آخان
قابا = محكم
اوچماق = بهشت
بوغا = گاو نر
بوغرا = شتر نر
قاغان آسلان = شير وحشي
اؤرنك = نمونه
سيغراق = عيش و عشرت
يانا دورسون = همشه يانسين
اؤزهل = مخصوص
دوگون = عقد
گورهشمك = گولشمك
ساسي دينلي = گمراه . ايسلام دينينده اولمايان.
بامسي بئيرهك= قام بؤرهنين اوغلو. اوچونجو بويون قهرماني
باني چيچك = باي بئجان قيزي. بامسي بئيرهيين آداخليسي.
امرهن = بيكيل اوغلو. دوققوزونجو بوْيون قهرماني
سه گرهك = اوشون قوجا اوغلو، اونونجو بوْيون قهرماني
بورلا خاتين = خانلار خاني بايانديرخانين قيزي، قازان خانين قاديني، قازانلا چييين _ چيينه ساواشيب اوغلونو كافر اليندن قورتارير
بوغاج = ديرسه خان اوغلو ، بوغا اولدوروب بو آدي قازانيب، دده سينين نئيزهسي ايله يارالانير. بوز آتلي خيضير ( پئيغمبر) ياراسين اللييير، آناسينين سودو، داغ چيچهيي ايله دوزلميش ملحمدن ياراسي ساغالير.
تپه گؤز = اوغوزون چوباني ايله سو پريسينين جيماسيندان عمله گلميش بير گؤزلو ايسانا اوخشار حئيوان كي آسلان سودو اميب آسلان اليله بسلهنميش باسات اليله اؤلدورولور.
قاراجا چوبان = اوغوزون آدليم چوباني .
قانتورالي = قانلي قوجا اوغلو. آلتينجي بويون قهرماني كي كافر ائليندن ساري دونلو سئلجان خاتيني آماق اوچون بوغايلا، بوغرايلا، قاغان آسلانلا ساواشا گيريب اؤلدورندن سونرا، ايستكليسين آلير. سونرا قيز آتاسي پئشمان اولوب، ايستهيير قيزين قايتارسين. قانتورالي، سئلجان خاتينلا بير گه آلتي يوز كافر آتليسيلا دؤيوشوب، اؤزلرين قورتاريرلار
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.