تورک دونياسيندا اورتاق ايلهتيشيم ديلي اوزرينه 1/ شوکرو هالوک آکالين
تورک دونياسيندا اورتاق ايلهتيشيم[1] ديلي اوزرينه
(بيرينجي بؤلوم)
پروفسور. دكتر. شوکرو هالوک آکالين
کؤچورن: عيوض (ائيواز) بيات
آنکارا بيليم يوردو تورکجه و يابانجي ديل آراشديرما و اويغولاما مرکزي «تؤمر»ين دوزنله دييي «اورتاك ديل تورکچه کونولو توپلانتي»، سون درجه موکممل بير زامانلاما ايله تورکييه جومهورييتي دوولتي نين اولوس دوولت ياپيسيني سارساجاق داياتمالارلا قارشي قارشييا اولدوغو بير دؤنمده ياپيلير.
تورکييه جومهورييتي نين قوروجوسو اولو اؤندر آتاتورکون؛ تورک ميللتيني، تورکيي جومهورييتيني قوران تورکيي خالقي اولاراق تانيملاديغي و بو ميللتين ديليني ده تورک ميللتي نين ديلي تورکجه دير سؤزويله آچيقلاديغي تورکيي جومهورييتي نين آنا نيتلي گيني اورتايا قويان تمَل ايلکه سينه (اساسينا) رغمن، سؤزده ساغلاناجاق بيرآز چيخارلار ايچين اولکه ده ديل بيرليگيني پوزاجاق گيريشيملرده بولونولدوغو سيرادا «تؤمر»ين دوزنله دييي اورتاق ديل تورکجه توپلانتيسي سون درجه آنلامليدير. تورک دونياسي نين ديلده بيرليگي نين، فيکيرده بيرليگي نين، ايشده بيرليگي نين ساغلانماسي دوشونجه سيني ديله گتيرن گاسپيرالي اسماعيل بئيين اولکوسونون[2] گرچکلشمهسي ايچين سياسي، کولتورل و تکنولوژيک شرطلرين اولوشمايا باشلاديغي بير دؤنمده، تورکجهدن باشقا ديللرله اؤيرتيم ياپيلماسي ايچين توصيهلرده، تلقينلرده، حتي زورلامالاردا، داياتمالاردا[3] بولونولماسي، ايچينده بولوندوغوموز دؤنَمي داها دا اؤنملي بيلير. ايندي بئلهسينه اؤنملي گونلر ياشاديغيميز، جومهورييتين تمل نيتَليکلري[4] نين يوخ ائديلمک ايستنديگي بير دؤنمده اورتاق ديل تورکجه توپلانتيسيني دوزنلهين آنکارا يونيورسيتهسي باشچيسي سايين «پروفسور. دكتر. نصرت آراس»ا، تؤمر مودورو سايين «آيپار آلتينال»ه و توپلانتي نين دوزنلنمهسينه اَمَگي گئچن هرکسه تشکور ائديرم.
ديرلي دينلينلر؛
هاميميزين ياخين زاماندا تانيق اولدوغو سياسي گليشمهلر سونوجو «ورشو پيماني» داغيلدي، دوغو بلوکو (بلوك شرق) اولاراق دا آدلانديريلان اولکهلر باغيمسيز هالا گلديلر. سوويتلر (شوروي) بيرليگي نين داغيلماسييلا اؤنجهدن سوويت جومهورييتي اولان اون بئش جومهورييت، آيري آيري باغيمسيز دوولتلر اولاراق دونيا سيياستينده يئريني آلدي. روسيه فدراسيونو داخيل اولماق اوزَره يئني جومهورييتلر اکونوميده، بيليمده، صنعتده، اسپوردا قيساجاسي بوتون آلانلاردا دونيايا آچيلماغا باشلادي.
ياشانان بو گليشمهلر، تورک سويلو خالقلار ايچين يئني فرصتلر اورتايا چيخاردي. اولکهلر آراسيندا ياخينليقلار، ايليشکيلر گوجلنديريلدي. تورک دونياسي کولتور باخانلاري نين، يونيورسيته باشچيلارينين، ايش کونسئيلري[5] نين توپلانتيلاري دوزنلندي. تورکييهده چئشيدلي قورولتايلار دوزنلندي.
بو يئني اولوشومدا داها ايلک گونلرده ديققتلري چئکن تورک خالقلاري نين دانيشديغي ديل اولدو. تورک سويلو خالقلار اصلينده کؤکني اورتاق اولان چئشيدلي لهجهلري دانيشيرديلار. دانيشمالارين بؤيوک بير بؤلومو آنلاشيليردي، بيراز ديققت ائدينجه بعضي سسلرين دوزنلي اولاراق بعضي لهجهلرده دئييشيمه اوغراديغي گؤرولوردو.
ياپيلان توپلانتيلاردا ديل قونوسو، اليفبا قونوسو هئپ گوندَمده ايدي. تورک سويلو خالقلار آراسيندا اليفبا بيرليگينه گئديليب گئديلَمهيهجهيي، اورتاق بير يازي ديلي، ايلهتيشيم ديلي اولوشدورولوب اولوشدورولاماياجاغي قونولاري بو توپلانتيلاردا سورکلي ديله گتيريليردي.
بو توپلانتيميزدا اورتاق يازي ديليندن چوخ، تورک خالقلاري آراسيندا اورتاق بير ايلهتيشيم ديلي قونوسو اوزَرينده دوراجاغيم. بو آندا اؤنوموزده دوران ان اؤنملي سورون (مسئله) تورک خالقلاري آراسينداکي ايلهتيشيم ديلي دير. تورک خالقلاري آراسيندا اکونوميک، کولتورل و سياسي ايليشکيلر آرتميشدير. بو ايليشکيلرين داها دا آرتماسي، گوجلنمهسي تورک خالقلاري آراسيندا ساغليقلي بير ايلهتيشيمين قورولماسييلا مومکون اولور. تورک خالقلاري آراسيندا ساغليقلي بير ايلهتيشيمين قورولماسي، تورک جومهورييتلري نين و توپلولوقلاري نين بيربيرينه داها فازلا ياخينلاشماسيني ساغلاياجاقدير. قيساجاسي، بو دوروم چوخ يؤنلو، بيربيري ايله ايچ ايچه گئچميش ايليشکيلر يوماغيدير. ايلهتيشيم آرتديقجا اکونوميک و کولتورل ايليشکيلر آرتاجاق، آرتان اکونوميک و کولتورل ايليشکيلر ايلهتيشيمين گوجلنمهسيني ساغلاياجاقدير.
ايلهتيشيم، بوتون طرفلرين آنلاشابيلهجهيي بير ديلله ساغلانابيلير. آيني ديلي دانيشان اينسانلار آنا ديللريايله آنلاشيرلار. آنا ديللري فرقلي اولان، آنا ديللرينده آنلاشامايان اينسانلار ايسه آنجاق بيلديکلري اورتاق بير يابانجي ديلله آنلاشيرلار. تورک سويلو خالقلارين لهجهلري نين بير بؤلومو بيربيرينه چوخ ياخيندير، تورکييه تورکجهسي آزربايجان تورکجهسينه، قازاق تورکجهسي قيرقيز تورکجهسينه، اؤزبک تورکجهسي اويغور تورکجهسينه ياخيندير. آنجاق، تورکييه تورکو ايله قازاغين، تورکمن ايله آلتايلي نين ايلک آندا آنلاشماسي قولاي اولماماقدادير. بير نئچه گون بير تورک اولکهسينده بولونولدوغو زامان آنلاشما اوراني همن يوکسلمکتدهدير.
پئکي، ايلهتيشيمين، خبرلشمه نين هيز قازانديغي (سرعت تاپديغي) دونياميزدا تورک خالقلاري هانسي ديلده خبرلشهجکدير؟ ايلهتيشيمده يا هرکس اؤز لهجهسيني قوللاناجاق، و يا هر ايکي طرفين ده بيلديگي اورتاق بير يابانجي ديل دانيشيلاجاقدير. تورک خالقلاري آنا ديللري نين ياني سيرا چئشيدلي يابانجي ديللري بيلمکده، بعضي اولکهلرده بو يابانجي ديللر اؤيرَتيم ديلي اولاراق قوللانيلماقدادير.
تورکييه تورکلري نين يابانجي ديلي چوخولوقلا انگليسجهدير. آلمانجا و فرانسيزجا ايسه يابانجي ديل اولاراق داها آز اوراندا قوللانيلماقدادير. اسکي سوويتلر بيرليگيندهکي تورک خالقلاري نين يابانجي ديلي روسجادير. ايرانداکي ييرمي ميليونو آشقين آزربايجانلي ايسه يابانجي ديل اولاراق فارسجايي بيلمکدهدير. ايراق تورکمنلري نين و سورييه بايير بوجاق تورکلري نين يابانجي ديلي عربجهدير. يونانيستانداکي تورکلرين يابانجي ديلي يونانجا، بولقاريستانداکي تورکلرين يابانجي ديلي بولقارجا، رومانياداکي تاتار و اوغوز تورکلري نين يابانجي ديلي رومنجه، مقدونيهدهکي تورکلرين يابانجي ديلي مقدونجا و صربجه، کوزوووداکي تورکلرين يابانجي ديلي ايسه صربجهدير، آرناووتجا (آلبانيجا) بيلن تورکلر ده واردير. بو گئنيش تورک دونياسيندا فرقلي لهجهلري دانيشان تورک خالقلاري نين بيربيرلري ايله هانسي ديلده ايلهتيشيم قوراجاغي اوزرينده دورولماسي گئرئکئن بير قونودور.
بير قازاق ايله بير کوزووالي تورکون دانيشماسي سيراسيندا هئچ بيري قارشيسينداکي نين لهجهسيني آنلاياماياجاقدير. قازاغين يابانجي ديلي روسجا، کوزووالي تورکون يابانجي ديلي صربجه و يا آرناووتجادير. يابانجي ديللرده ده آنلاشاماديقلارينا گؤره بو ايکي کيشي هانسي ديلده آنلاشاجاقدير؟ بيري نين روسجايي يا دا اوبيرينين صرجهيي اؤيرنمهسي مي گرکمکدهدير؟ يابانجي ديللرله آنلاشمالاريني بکلهمک سون درجه آنلامسيزدير. دوغروسو، بوتون تورک سويلو خالقلارين بيربيرلري ايله آنلاشابيلهجهيي اورتاق بير ايلهتيشيم ديلينه صاحب اولونماسيدير.
چاغيميزدا ايلهتيشيم آراچلاري[6]نين گليشمهسي و هيز قازانماسي بوتون دونيا ميللتلريني بيربيرينه ياخينلاشديرميشدير. بيلگي نين و ايلهتيشيمين ايچ ايچه اولدوغو يئني بير کاورام (مفهوم) اينسانليغين گلهجهيينه يؤن وئرمکده دير. بو کاورام تورکجهده بيليشيم (İnformatics) دير. بيلگي نين و خبرلشمهنين دهشتلي بير هيزلا گئديب گلدييي سيستم ايسه اينترنت دير. دونيا ميللتلري آراسينداکي اوزاق مسافتلري اورتادان قالديران اينترنت، تورک خالقلاريني بيربيرينه ياخينلاشديراجاقدير. اينترنتي سادهجه ائلمک[7] (ايمئيل) و آغ صحيفهلري (web pages) اولاراق دوشونمک دوغرو دئييلدير. سانال يايينجيليق (virtual publishing)، کنفرانس سيستملري، خبرلشمه خطلري، تارتيشما خطلري، اينترنت اوزريندن جانلي راديو و تئلويزيون ياييني كيمي لاپ چوخ ايلهتيشيم يولونو دا دوشونمک گَرَکير. بو آندا اينترنتده اينسانلار چوخونلوغو انگليسجه اولماق اوزره آلمانجا، فرانسيزجا، ايتاليانجا، تورکجه، روسجا كيمي چئشيدلي ديللرله خبرلشمکده دير. آيري ميللتدن اولان اينسانلار اؤز ديللري ايله خبرلشمهسيني سوردورورکن، فرقلي ميللتلردن اولان اينسانلار ايلهتيشيملريني چوخونلوقلا انگليسجه ياپماقدادير.
يازي بيرليگي نين، ياني اليفبا بيرليگي نين ساغلانماسي اؤنجَليکلي اؤنم داشيماقدادير.
ييرمينجي يوز ايلين باشلارينا گلينديگينده تورک سويلو خالقلارين بؤيوک بير چوخونلوغو عرب قايناقلي يازييي قوللانيردي. عربجه ايچين بلکي موکممل اولان عرب يازيسي تورکجه ايچين و بوتون تورک سويلو خالقلارين ديللري ايچين هئچ ده اويغون بير يازي سيستمي دئييلدي. عربجه ده اونلو (مشهور، معروف) ساييسي سون درجه آز ايکن، تورک لهجهلرينده اونلو ساييسي سكکيز، دوققوز، حتي اون اولابيلمکدهدير. يازي نين تورکجه ايچين يئترسيزليگي اؤتهدن بري تارتيشيليردي. اون دوققوزونجو يوز ايلده عرب اليفباسيندان قورتولوب لاتين اليفباسينا گئچمک ايچين بيرآز تشببوسلار اولموشدو. لاتين يازيسينا گئچن ايلک تورک خالقي ياکوتلاردير. 1917-1918 ايللرينده ياکوتلارين لاتين قايناقلي يازييا گئچديکلريني بيليرسيز. آزربايجان تورکلري ده 1927 ده لاتين اليفباسينا گئچديلر. 1926 دا باکيدا بيرينجي تورکولوژي کنگرهسي ياپيلدي. بو کنگرهده اوزون تارتيشمالاردان سونرا لاتين قايناقلي بير اليفبا منيمسندي و بونا بيرلشديريلميش تورک اليفباسي آدي وئريلدي. بو اليفبا آشامالي (موقت) اولاراق سوويتلردهکي تورک جومهورييتلرينجه قوللانيلماغا باشلاندي. 1928 ده آتاتورک، ان بؤيوک آتيليملاريندان بيريني گرچکلشديرهرک تورکييهده لاتين اليفباسينا گئچيشي ساغلادي. 1930 لارين باشيندا نردهايسه بوتون تورک دونياسي آيني قايناقلي يازييي قوللانيردي. بو دوروم دئوام ائتسه ايدي بلکه ده سوويتلردهکي تورک خالقلاري نين بيربيرلري ايله آنلاشماسي داها قولاي اولاجاقدي. آنجاق، استالينين 1930 لاردا باشلاتديغي کيييم (كشتار) سيراسيندا سوويتلردهکي تورک خالقلاري نين لاتين يازيسيني قوللانمالارينا سون وئريلدي. نه ايلگينچدير[8] کي 1926 باکي تورکولوژي کنگرهسينده لاتين اليفباسيني ساوونان (مدافعه ائدن) بيليم آداملاري نين چوخونون اؤلوم تاريخي 1937 دير. بونلار آراسيندا تورک سويلو خالقلارين بيليم آداملاري نين ياني سيرا اونلو (ünlü) تورکولوگ «سامويلوويچ» ده واردي. بو کيييم سيراسيندا تورک خالقلاري نين آرتيق کيريل يازيسيني قوللانمالارينا قرار وئريلدي. 1937 ده باشلايان کيريل يازيسينا گئچيش اويغولاماسي 1940 لي ايللرين باشلاريندا تاماملاندي.
سوويتلردهکي بوتون تورک خالقلاري آيني کيريل اليفباسيني قوللانسالاردي بلکه ده بوگونکو داغيلميشليق يينه اولماياجاق، قازاقلار، قيرقيزلار، اؤزبکلر، تورکمنلر حتي آزربايجانليلار بيربيرلريني آنلايابيلهجکلردي. بو اولمادي... هر جومهورييتده، اولوشدورولان هر يازي ديلينده فرقلي بير کيريل اليفباسي اويغولامايا سوخولدو. بيلينديگي كيمي دونياداکي بوتون ديللرده سسلر اورتاقدير. ديللري بيربيريندن آييران سسلر دئييل، سسلرين اولوشدوردوغو آنلاملي ياپيلاردير. سسلرين يازيداکي قارشيليقلاري اولان حرفلر ده فرقلي ديللرده آيني سسلري گؤستره بيلير. تورک لهجهلرينده سسلرين نرده ايسه يوزده دوغسان دوققوزو اورتاق ايکن بو سسلرين بير بؤلومو ايچين فرقلي ايشارتلر قوللانيلدي. گئچن زامان ايچهريسينده تورک خالقلاري نين ديللري بيربيريندن اوزاقلاشماغا باشلادي.
بيليم و اؤيرتيم ديلي اولاراق روسجانين يايغينلاشديريلماسي دا سوويتلردهکي تورک سويلو خالقلارين بيربيرلري نين ديللرينده آنلاشما ساغلامالاريني انگللهدي. بير قازاق ايله قيرقيز اؤز آنا ديللرينده دانيشسالار آنلاشما اوراني[9] يوکسک اولاجاق و بلکه ده بو ايکي قونشو لهجه بو قدر بيربيريندن اوزاقلاشماياجاقدي. سوويت خالقلاري نين قارداشليق ديلي روسجا، سوويت ديلي روسجا كيمي قانديرماجالار كؤلگهسينده روسجا، تورک سويلو خالقلار آراسيندا ايلهتيشيم ديلي حالينا گلدي. آرتيق بوگون بير اؤزبک ايله بير قازاق يان يانا گلديگيندق غايت راحات بير شکيلده روسجا دانيشاراق آنلاشير. حتي آيني سويدان گلنلر بيله اؤز آرالاريندا روسجا دانيشمايي ترجيه ائديرلر. بيرنئچه جومهورييت ائشيگينده، همن بوتون سوويتلر بيرليگينده يوکسک اؤيرتيمده اؤيرتيم ديلي نين روسجا اولماسي يئني نسللرين آنا ديليندن اوزاقلاشماسينا يول آچديغي كيمي تورک سويلو خالقلارين بيربيرلري نين ديللريني تانيمالاريني دا انگللهدي. بئلهجه بوگونکو تابلو اورتايا چيخدي.
بوگون تورک سويلو خالقلار آراسيندا بير ايلهتيشيم ديلي ناسيل قورولابيلير؟
اؤنجهليکله تورک لهجهلريندهکي اورتاق عنصرلار اوزرينده دورولماليدير. بونلاردان ايلکي تورک لهجهلري نين اورتاق سؤز وارليغيدير. تورک سويلو خالقلارين ديللري اينجهلنديگينده کلمهلرين چوخونون اورتاق اولدوغو گؤرولور. تورک خالقلاري آراسينداکي اورتاق ايلهتيشيم ديلي بو اورتاق سؤز وارليغينا دايالي اولاراق قورولاجاقدير. کلمهلرين لهجهلرده سس دئييشيکليکلري ايله قوللانيلماسي آنلامين كاورانماسيني (دوشونولمهسيني) انگل اولماياجاقدير. کلمهلرده نه قدر بؤيوک سس دئييشيکليگي اولورسا اولسون هئجا ساييسينداکي ائشيتليک (برابري)، وورگو (يكسان) و کلمه نين تينيسي[10] آنلامي چيخارمايي انگللهمهمکده دير. کلمهلرين سؤز ديزيمي ايچهريسينده يئري ده متين باغلاميندان آنلامين چيخاريلماسيني داها دا قولايلاشديراجاقدير.
[1]- iletişim= اطلاع رساني.
[2]- ülkü= آرمان، ايده، هدف.
[3]- dayatma= اصرار.
[4]- nitelik= تصيف، كيفيت.
[5]- konsey= هيئت مشاوره، شوراي عالي.
[6]- araç= اسباب، وسيله.
[7]- elmek.
[8]- ilginç= جالب، قابل توجه.
[9]- oran= نسبت، تناسب.
[10]- tınısı= آهنگي.
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.