فلسفه نهيي، نئجه، نه اوچون اؤيرهنير
نیازی و دیلاره مهدی
حكمت و فلسفه
فلسفه حاققيندا ايلکين صؤحبتلرده هميشه بو «فلسفه» آدينين هارادان گلمهسي حاققيندا سوراق وئرمهيي هامي اؤزونه بورج بيلير. بيز ده بو قايداني پوزماياق: «فيلو-سوفييا» يونان سؤزودور. «سوفييا» حكمت دئمکدير، «فيلو» ايسه سئومک. دئمهلي، «فيلوسوفييا» حكمتي سئومک آنلاميني وئرير. «فلسفه» ايسه اورتاچاغ مسلمان عاليملرينين بو يونان سؤزونو عرب ديلينه اويغون دئمهلريندن يارانيب.
دئييرلر کي، بيرينجي دفعه پيفاقور اؤزونو «فيلوسوف» آدلانديريب و بونونلا دئمک ايستهييب کي، من اؤز يئريمي بيليرم، بيليرم کي، حكمت يالنيز تانري بيلیییدير، منده اولا بيلمز. من آنجاق حكمتي سئوه بيلرم.
«فلسفه» سؤزونون حكمتله باغلي اولماسي اينديکي چاغدا فلسفهنين نه اولدوغونو آنلاماق اوچون ديريني ساخلاييب، يا يوخ؟ بو سورونو دوشونک.
فيلوسوفلار، فلسفي مکتبلر وار کي، اساسن، انسانين اؤزونو، ياشاييشيني نئجه قورماسي مسئلهسينه باغلانيرلار. نهيي آنلاماق ايستهسهلر ده – ايستهيير بولودلاري، ايستهيير حئیوانلار عالميني، ايستهيير کوسموسو، - هاميسيني يؤنلديرلر انسانين اؤزونو بيلمه، دونيادا ياشاما، داورانما مسئلهسينه. ائله حكمت ده ياشاماق گئديشينده راستيميزا چيخان سورنلاري (پروبلئملري) يا چؤزمک، يا دا معناسيز سايماق باجاريغي اوچون گرکلي بيليکلره دئييلير. حكمت بيليجيسي مودريک آدام (اسکي تورکلر بونا «بيلگ» دئييرديلر، يعني بيلگين) آيي-اولدوزو بيلدییی اوچون مودريک دئييل، بوندان اؤزو اوچون، آداملار اوچون عيبرتلر، اؤرنکلر چيخارديغي اوچون بيلگهدير. اونسککيز یوز ایلین اينگيليس فيلوسوفو دئيويد هيوم مودريکلییی بئله يوزانلاردان ايدي.
آنجاق فلسفهني علمي دوشونوش، علمي گئرچکلرين (حقیقتلرين) چرچيوهلرينه سالانلار دا وار. و اونلار اوچون، آرتيق، حكمتي سئومک هله اصل فلسفه دئييل.
علم و فلسفه
اونلار اوچون بيليک، وارليق حاققيندا حقيقتلر (گئرچکلر) ان اؤنجه اؤزو-اؤزلويونده، انسانا دخلي اولمادان ديرليدير و فلسفه بو يؤنومده آختاريشلاردا اولماليدير.
سوالي يئنه تکرار ائدک: فلسفه نهيي اؤيرهنير؟
سووئتلر بيرلیینده درسليکلر بونا بئله جاواب وئريردي: فلسفه طبيعتين، جمعيتين، تفککورون ان عمومي اينکيشاف، گليشمه قانونلاريني اؤيرهنير. آنجاق ان عمومي اينکيشاف قانونلاريني اؤيرهنيرسه، يعني قانونلاري اؤيرهنيرسه، - سونرا دا دئييلير کي، فلسفه تاريخينده مارکسيست فلسفه علمي آشاما، علمي مرحلهدير، - بس اوندا نييه بو يوز نئچه ايل عرضينده اونون تاپديغي حقيقتلري بو قدر بؤيوک فيلوسوفلار بو قدر دانيبلار؟
فيلوسوفون تاپديغي گئرچک علميديرسه، بس نييه اونون اساسيندا، اونون وئردییی بويوروقلارا باخيب بير دنه شئي ده اختراع ائتمک اولمور؟
بلکه فلسفهنين گئرچکلري، حقيقتلري ايله علمين، تئخنيکانين گئرچکلري آراسيندا بؤيوک آيريلمالار وار؟
ايکينجي ياندان. کونفوتسي، - ميلاددان اؤنجه ياشاميش بو بؤيوک چين فيلوسوفو دئييبميش: - «فلسفه قارانليق اوتاقدا قارا پيشييي، - بيله-بيله کي، اورادا يوخدور،- آختارماقدير».
کيمسه بونو فلسفهنين معناسيز ايشله مشغول اولماسي کيمي آچاجاق و آچير دا. آنجاق... گلين دوشونک. هينديستاني آختارماغا گئدن کولومب آمئريکاني تاپيب. و يا باشقا جور: فيلوسوف آختاراندا ائله آختارير کي، سانکي کونکرئت نهیی ایسه (قارا پيشييي) آختارير (آخي، هاوا کيمي اولاني يوخ، برکلییی، الهگلنلیيی اولاني هوسله، ايستکله آختارماق اولور). آنجاق ايکينجي ياندان، او بيلير کي، تاپاجاغي دوغرو ائله اولاجاق کي، گوندهليک بيلينجه اولدوزلار قدر اوزاق، هاوا کيمي الله توتولماز گؤرونهجک. گوندهليک شعور بونا قارانليق اوتاقدا اولمايان قارا پيشييي قارانليق اوتاقدا آختارماق کيمي باخاجاق.
علمده حقيقت، فلسفهده حقيقت
فلسفي حقيقت چوخ واخت 2+2=4 کيمي ریاضی دوغرولارا اوخشامير. بوديزمين بانيسي شاکيامونانين (و يا بوددانين) يانينا گليب، اونا دونيانين، گئرچکلیین نئجهلييی حاققيندا سواللار وئريبلر کي، او، ياراتديغي دينين فلسفي گوجونو گؤسترسين. بوددا ايسه سوسوب، هئچ نه دئمهييب. سونرالار بوديزم فلسفهسي تاريخينده اونون بو سوسقونلوغو بؤيوک بير فلسفي حقيقت، گوجلو بير فلسفي موقع کيمي قاليب. بوددانين فلسفي سوالي جاوابسيز قويماسينين اؤزو بير حقيقت اولوب و سونراکي فلسفي دارتيشمالاردا (موباحثهلرده)، دئييشمهلرده ثبوت کيمي ايشلهديليب. بو حقيقت 2+2=4 حقيقتيندن يئرله گؤي قدر آيريلير. آخي، علمده جاوابسيزليقلا، سوسقونلوقلا دوغرونو سؤيلهمک اولماز.
اسکي يونانيستاندا ائلئيا شهرينده يارانديغي اوچون ائلئيا مکتبي آدلانان فيلوسوفلار دستهسي واردي. اونلارين باشچيسي پارمئنيد ثبوت ائديردي کي، گئرچکلیین، دونيانين کسيملري، قيرنيقلاري يوخدور. وارليق (دونيا) کسيملره بؤلونمهميش تئيخا بيردير، سادهجه، بيزيم گؤزوموزه چوخ حیصهلي و يا چوخلوق کيمي گؤرونور.
دئدیینی بئله دوغرولدوردو: تام، بوتؤو، - ايچيندهکيلريندن بؤيوکدور. سؤیلهسک کي، بير بوتؤوون ايچينده کي هر کسيم بوتؤوون اؤزو بويدادير، منطيقسيزليک آلينار، چونکي «بوتؤو» آنلاييشي «کسيملري اؤزونه ييغميش و هر کسيميندن بؤيوک اولان توتومو» بيلديرير. اونا گؤره دئينده کي، هر کسيم ايچينه گيردییی بوتؤوون اؤزو بويدادير، بونونلا «بوتؤو» آنلاييشيني داغيديريق. بورادان پارمئنيدين چيخارديغي سونوج (نتیجه): دئسک کي، گئرچکليک، دونيا کسيملرينين، حيصهلرين ييغيميدير، اوندا گرک گئرچکلیین، دونيانين اؤزونو بوتؤو ساياق. آنجاق گئرچکلیین هر حيصهسينين اؤزونون ده حيصهلري اولاجاق. و بو حيصهلرين هر بيرينين حيصهلري ده حيصهلره بؤلونه جک. بئلجه هر بير کسيم سونسوز سايدا حيصهلره بؤلونهجک، دئمهلي، هر کسيم سونسوز اولاجاق. اونا گؤره ده بيز دئيه بيلريک کي، گئرچکليک ده سونسوزدور، اونون ان «بالاجا» قيرنيغي دا سونسوزدور. و ايکيسي ده سونسوزدورسا، دئمهلي، ايکيسي ده بير بويدادير. بو، بوتؤوله اونون کسيملريني بير-بيرينه برابر ائدير، بو ايسه عاغيلا سيغمازدير. اونا گؤره ده منطيق طلب ائدير بئله دئمهيي: گئرچکليک حيصهسيزدير. بؤلونمز (آخي، حيصهلر يوخدور کي، اونلارا بؤلونسون) بيرجهدير. اوندا گئرچکليکده حرکت، دئويکمه، دييشمه ده اولماياجاق، چونکي حرکت اوچون ان آزي بير نؤقطهدن او بيري نؤقطهيه کئچيد گرکدير. گئرچکليک ايسه بير نؤقطهدير (آخي، حيصهلري اولمايان نه وارسا، نؤقطهدير). نؤقطه ده ايسه ترپهنيش اوچون يئر يوخدور.
گؤرورسونوزمو؟ فلسفي آنلاييشلارلا و منطيقله چوخ اينانديريجي بير شئي آلينير، هرچند گؤردوکلريميز، ائله حرکت ائدن قولوموز دا هئچ جوره قويمور کي، بونا اورکدن ايناناق. سينوپلو ديوگئن ده گؤزلريميزين، ال-قولوموزون ديلي ايله پارمئنيدين منطيقيني پوچا چيخارماق، يانيلتماق ايستهميشدي. دئييرلر، او، پارمئنيدين «وارليقدا حرکت يوخدور» ایدئیاسيني ائشيدنده دوروب وار-گل ائدير و بئلهجه، عادي يوللا همين ایدئیانين يانليش اولدوغونو گؤسترمک ايسته يير.
آنجاق ائله بو يوللا فلسفي دوغرونو داغيتماق ايستهدییی اوچون ده اوستادي آنتيسفئندن کؤتک يئيير. آنتيسفهنين کؤتهيينين معناسي نه ايدي؟ او ايدي کي، سن گؤزه گؤروننلر اساسيندا فلسفي گئرچهيي يالانلاماق ايستهينده فلسفي معريفتي پوزورسان.
يئري گلدي، فلسفه ده کؤتک مسئلهسيندن دانيشاق. قاباقجا دوشونورسن، فلسفه هارا، کؤتکلهمک، ياخاسيندان ياپيشيب بوغماق، بير سؤزله، فيزيکي باسقييا سالماق هارا. آنجاق بوديزمين ژاپونيادا يارانميش دزئن-بوديزم قولوندا بير ده گؤروردون کي، ال آغاجي ايله آدئپتي، شاييردي (موريدي، اؤيرنجمهني) وورماغين اؤزو ان بؤيوک دوغرونو آچيردي. علمده کؤتکلهمکله حقيقتي آچماق اولماز، اولسا-اولسا، مکتبده فورمولالاري ازبرلتمک اولار. دزئن فلسفهسي ايسه ان اوجا دوغروسونون يولونو، اولوردو کي، کؤتکله آچيردي.
بير دفعه دزئن اؤيرنجمني (يعني اؤيرنهني، موريدي) معلمدن سوروشور:
دزئنده ان بؤيوک حقيقت نهدير؟
معلم جوموب اونو بوغازلايير و بوغا-بوغا باشلايير قيشقيرماغا:
«دئ! دئ گؤروم!»
اؤيرنجمنين گؤزلري برهليب بوغازيندان خيريلتي گلنده معلمي اليني چکير. بير آز کئچير، اؤيرنجمن اؤزونه گلير و بيردن اوندا ايللرجه گؤزلهدییی ساتوري، يعني بيلينجينين دزئن دوغروسو ايله نورلانماسي باش وئرير.
بيز هئچ واخت بيلمهيهجهييک کي، اونون ايچينده نور سالان بو حقيقت نه ايدي. آنجاق دزئن مثليندن (پريتچاسيندان) بير سونوجو چيخارا بيلريک. اؤيرتمن اؤيرنجمنه (اؤيرنجمن) گؤسترير کي، سن بوغولاندا نئجه دانيشا بيلميرسنسه، ائلهجه ده دزئن گئرچهييني نه قدر ايستهسن ده بوغولورموشسان کيمي دانيشا بيلمرسن. بونون بير سببي اودور کي، دزئن حقيقتي هئچ بير سؤزه سيغمير، اونونلا يالنيز انسانين ايچ دونياسي قفيلدن نورا باتير، ايشيغا غرق اولور. و اؤيرنجمن بونو آنلاديغي اوچون ده اوندا ساتوري باش وئرير. آيديندير کي، اؤيرنجمنده ساتورينين بئله بير حرکتدن (بوغماقدان) سونرا باش وئرمهسي اوچون نئچه ايللر گرک اولموشدور کي، او، دزئن موناستريندا دزئن قايدالاري ايله ياشاسين، دزئن دوشونجهلري ايله آختارسين. يالنيز بوندان سونرا آدام دزئن دوغروسونا گؤزونون آچيلماسي اوچون يئتيشيب-بيشير و بير هيمه بند اولور.
اونو دا دئيک کي، دزئن بوديزمدن نئچه يوز ايل قاباق اسکي چينده ياشاميش داو فلسفهسينين ياراديجيسي لاو-سزي سؤيلهميشدير:
«بيلن دانيشمير، دانيشان بيلمير».
حاضيرلايانلار: همت شهبازي – رامين جبارلي
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.