نگاهی گذرا به فولکلور آذربایجان
کلمه فولکلور از دو جزء « فولک » به معنی خلق و « لور » به معنی علم تشکیل شده است. بنابراین فولکلور به معنی علم خلق یا معلومات خلق می باشد. « ویلیام تامز » محقق انگلیسی در سال 1846 در مقاله خود برای نخستین بار این کلمه را به کار برد. او در نوشته خود به آن رشته از علم که به بررسی موضوعات ادبیات خلق و آداب و رسوم خلق می پردازد به عنوان اسم استفاده از کلمه فولکلور را پیشنهاد کرد.
فولکلور شناسان جمهوری آذربایجان به جای این کلمه « خالق یارادیجیلیغی » ( خلاقیت خلق ) و فولکلور شناسان ترکیه « حالک بیلگیسی » یا « حالک بیلیمی » ( معلومات یا علم خلق ) را به کار می برند. البته در سالهای نخست قرن بیستم میلادی کلمه « حالکیات » در ترکیه به کار می رفت.
در آغازین سالهای سده نوزدهم میلادی برادران « ویلهلم و یاکوب گریم » با گرد آوری امثال آلمان ، نخستین مجموعه خود را در سال 1812 منتشر کردند. آنها در کتاب « میتولوژی آلمان » ضمن مقایسه میف و افسانه های ملل مختلف، آنها را مورد تحلیل و بررسی قرار داده، بر اساس شباهت ها و اشتراکات آنها، خویشاوندی ملل مختلف را در ازمنه دور مطرح کردند. به نظر محقق ترک « شاکیر اولکو تاشیر » فولکلور علمی است که به طور خلاصه به بررسی ادبیات شفاهی، موسیقی خلق، سنن و باورهای خلق ( به طور کلی دارایی های فکری و معنوی مردم ) می پردازد. «محمت اؤزبک» نیز در کتاب « فولکلور و تورکولریمیز» چنین می نویسد:
« فولکلور مجموعه ای از محصولات معنوی فرهنگمان بوده است. اساس فولکلور را افسانه ها، آداب و رسوم و باورهای خلق تشکیل می دهد. »
فولکلور شناسی که یکی از اساسی ترین شاخه های بررسی علم مخصوص به اجتماعات می باشد، ابعاد خیلی وسیعی دارد. این علم به بررسی فرهنگ مادی و معنوی یک روستا، شهر، کشور و منطقه می پردازد.
ترانه ها، بازی ها و رقص های محلی، بازی های کودکانه، امثال، موسیقی محلی، افسانه ها، قصه ها، آداب و رسوم و ... جزوی از فولکلور می باشد. بدین ترتیب می توان گفت که فولکلور منعکس کننده خواستها، آرزوها، باورها، فرهنگ، افکار، جهان بینی، هویت و ... یک قوم یا ملت می باشد.
فولکلورها از نظر زمان به دو بخش قدیمی و معاصر تقسیم میشوند. در ژانرهای قدیمی فولکلور فال ها، قسم ها، دعاها، مرثیه ها، جادوها، تشویق ها و نفرین ها استفاده وسیعی داشته اند. در طول زمان ژانرهای متفاوت دیگری نیز به این ها اضافه شده، در نتیجه خزینه کنونی فولکلور ملل و اقوام مختلف پدید آمده است. به عنوان مثال به چند دعای قدیمی از کتاب « دده قورقود » و یک مرثیه قدیمی مربوط به سوگ قهرمان تورانیان « آلپ ار تونقا » ( افراسیاب شاهنامه فردوسی ) که در کتاب « دیوان لغات الترک » آمده اشاره می کنیم:
دده قورقود:
1 ) آغ بیرچکلی آنانین یئری بهشت اولسون.
2 ) بو آد بو ایگیده قوتلو اولسون.
3 ) قارا داغلارین ییخیلماسین.
4 ) کؤلگه لیجه قابا آغاجین کسیلمه سین.
دیوان لغات الترک:
آلپ ار تونقا اؤلدومو؟
اییه سیز آجون قالدی می؟
اؤدلک اؤجون آلدی می؟
شیمدی یورک ییرتیلیر
فولکلور شناسان با توسل به ابزارهای گوناگون تنها تاریخ بعضی از فولکلورها را البته آن هم با ظن و گمان بیان می کنند. یکی از دلایل این امر آن است که خالق فولکلورها مشخص نیستند. به عنوان مثال در نمونه فوق الذکر که از کتاب دیوان لغات الترک محمود کاشغری نقل شد ما فقط تاریخ نگارش آن را می دانیم. لیکن تاریخ آفرینش آن را تنها می توان تقریبی ذکر کرد.
بسیاری از آثار فولکلوریک در گذر زمان فراموش شده، از میان می روند. گاهی نیز در این گذر زمان چندین فولکلور مستقل از یک فولکلور به وجود می آیند. بعضی از این آثار نیز رفته – رفته و با انتقال سینه به سینه که ویژگی بارز فولکلورها می باشد تغییر می یابند. بعضی دیگر نیز روایات و واریانت های مختلفی دارند. به عنوان نمونه به این بایاتی که در کتاب « شرح العوامل » در سال 1677 میلادی ( 1088 هجری ) توسط « حسام الدین توقاتی » قید شده اشاره می کنیم:
قارشی دا گول آنباری
درمیشم گول عنبری
هیجران قویماز گؤز آچام
درد قویماز گولم باری
همین بایاتی 300 سال بعد به دو صورت متفاوت نقل شده است:
1)
من عاشیق گول آنباری
گول اکدیم گول آنباری
سیزده وار بیر دسته
بیزده وار گول آنباری
2)
من عاشیق گول آنباری
گول اکدیم گول آنباری
ظالیم دوشمن قویمادی
دویونجا گولم باری
ادبیات شفاهی که شاید یکی از بررگترین و مهمترین شاخه فولکلور باشد، پیش از ادبیات کتبی به وجود آمده و می توان گفت که ادبیات کتبی از ادبیات شفاهی گرفته شده است. اما علی رغم این گاهی بعضی از آثار کتبی موجب آفرینش آثار فولکلوریک شده اند. در حالی که بسیاری از آثار شعرا متاثر از آثار فولکلوریک می باشد، اشعار آنان نیز موجب خلق آثار فولکلوریک شده است.
ویژگی های فولکلور:
1) خالق فولکلور معلوم نمی باشد.
2) فولکلور از نسلی به نسل دیگر جریان دارد.
3) محصولات فولکلوریک ملّی هستند.
4) در آثار فولکلوریک دو منطقه و دو کشور می تواند شباهتهایی وجود داشته باشد.
5) آثار فولکلوریک نه تنها در گذشته، بلکه در زمان حاضر می تواند خلق شود.
6) و...
به نظر علما و محققین، ادبیات شفاهی و فولکلور ترکها غنی ترین و یا حداقل یکی از غنی ترین های دنیا می باشد. شاعر شهیر استاد زنده یاد شهریار گفته: «تورکون مثلی فولکلورو دونیادا تکدیر». به علٌت گستردگی موضوع و تنوع بسیار زیاد فولکلور و با توجه به اینکه هر منطقه،شهر و روستا علاوه بر آثار فولکلوریک مشترک، آثار مخصوص به خود را نیز دارا می باشند، جمع آوری تمامی آثار فولکلوریک آذربایجان آن هم با واریانتهای مختلف کاری ناممکن است. با وجود این، تلاشهای بسیار ارزشمند اما ناکافی در حوزه جمع آوری فولکلورها انجام گرفته است که جای تقدیر و تشکر دارد.
تورک دیلینده زنگین وارلی، عظمتلی، گئنیش، دولو و قیمتلی و . . . آنلامیندا گلیب.