آشنايی با رقص آزربایجانی/ ائیواز بایات

رقص تواماً و بي واسطه در درون موسيقي حيات و تحول يافته است. رقص به عنوان يك هنر در كنار موسيقي بيان‌كننده حالات روحي و عاطفي است. و وسيله‌اي است جهت ايجاد ارتباط نمادين و انتقال معناي خاص به بيننده كه موجب حس تعاون و دوستي از يك سو و پرورش احساس رقابت سازنده ميان افراد مي‌شود. رقص و آداب آن از جنبه‌هاي مختلف قابل بررسي است.

1. جنبه نمادين؛ 2. جنبه تاريخي؛ 3. جنبه تعاون و همياري؛ 4. جنبه عرفاني؛ 5. جنبه اسطوره‌اي؛ 6. جنبه آماده سازي بدني و ورزش براي كسب توانايي كارهاي سخت؛ 7. جنبه رقابت؛ 8. جنبه شادي؛ 9. جنبه موسيقايي و ريتميك؛ 10. جنبه منعكس‌كنندة روحيات خاص هر قوم؛ 11. جنبه ديني و مذهبي و ... .

در سرزمين آزربایجان، از ديرباز رقص با معني و مضمون و در عين طراوات و دارا بودن جنبه حماسي و قهرماني خود در مراسم پيش از شكار، مبارزه و در نهايت پيروزي، قدرداني از خدايان طبيعت و شكستن طلسمها اجرا مي شده است. در دوراني كه انسانها، آفتاب، ماه، باد، آتش، آب، خاك، درختان و حيوانات را مقدس مي شمردند و ستايش مي كردند به رسم پرستش و نيايش و عبادت طي مراسمي دست به انجام حركات موزون مي زدند. ستايش و حرمت آتش در شرق و بويژه در آزربایجان اهميت زيادي داشت. آتش مظهر روشنايي‌، گرما و محو كننده تاريكي بود. و به اين اعتبار در ستايش قدرت آتش با انجام حركات موزون با موسيقي، جشنهاي خود را انجام مي دادند. براين اساس است كه نقشهاي ايجاد شده بر صخره هاي قوبوستان (نام محلي در نزديكي شهر باكو در جمهوري آزربایجان) اهميت حركتهاي موزون در نزد مردمي كه در حدود 8 هزار سال پيش مي زيسته اند را نشان مي دهد.

تكامل تدريجي رقص از گردش موزون و پريدن از آتش تا انجام مراسمي با فرمهاي بديع، حركات ظريف، پانتوميم و تقليد و نقل، راه درازي را پيموده است. اين سلسله از حركات بامعنا،‌ مفهوم و مضمون شكار، كمين، رديابي، رماندن، گرفتن و جنگيدن و با تمثيلهايي چون فرا رسيدن بهار، ‌بيداري طبيعت، كاشت، داشت، برداشت‌ محصول، باغ چيني، صيد ماهي، كومه سازي و در نهايت در حركات موزون پهلواني و حماسه هاي با شمشير كوراوغلو، با سينه اي فراخ، با نگاهي به دوردست، مغرورو، گاه آرام، گاه تند، پايكوبان، با پرشها و جهشهاي سريع و نشاني از مهارتهاي جنگي، با ريتم تند طبل ها، به اوج مي رسد.

زندگي مردم آزربایجان از ديرباز با رقص عجين بوده است. انواع حركات موزون در آزربایجان از نظر فرم و نحوه اجرا،‌ به صورت انفرادي يا دسته جمعي، اعم از مردانه يا زنانه و تعداد ايفاكنندگان بقدري متنوع و مبسوط است كه در فرهنگهاي تركي، كردي، ارمني، گرجي و … با نامهاي گوناگون تبلور يافته و در بسياري از موارد حركات موزون فرهنگهاي مختلف در پايه مشترك و در جزئيات با هم تفاوت دارند. با اين حال مي توان صدها نوع از حركات موزون را بنا به نام محل يا فرد شهير، مفهوم زباني، نحوه اجرا بصورت حركات موزون غنايي و ليريك، پهلواني و حماسي، مراسمي، كميک و … تقسيم بندي كرد.

فواید رقصهای فولکلوریک

رقص بازتاب جغرافیا، آب و هوا، موسیقی، نحوه زندگی، باورها، و تاریخ مردم است. بستگی به خصوصیات و شرایط منطقه ای دارد. برای مثال آب و هوا عامل بسیار مهمی است. معمولا، رقصهای مناطق سرد سیر شامل حرکات سریع و قوی، حرکات نیرومند و عملکرد تند هستند. رقصهای مناطقی با آب هوای بسیار گرم دارای حرکات روان و نرم بوده و بیشتر سلیس و آهسته هستند. در مناطق گرم به نظر می رسد که رقصها توازنی از حرکات نیرومند و آهسته است. ساکنین مناطق کوهستانی نسبت به کسانی که در مناطق هموار زندگی می کنند بیشتر گرایش به حرکات انفرادی با جابجایی کم می باشند و رقصهای آنان متمایل به حرکات در جا است در حالی که رقص مردمان مناطق هموار شامل حرکاتی از این سو به آنسو می باشد و مانند این است که آنان سوار کارانی بودند که در منطقه ای وسیع می تاختند.

تنوع فرمها، الگوها، و وظیفه رقص فولکلوریک به اندازه  تنوع فرهنگ ها متغییر است. رقص می تواند با و بدون شریک رقص، بصورت دایره ها، مربع ها، یا صفهای بلند، بصورت چند نفره، یا به تنهایی انجام شود.

رقصها به عنوان وسیله ای برای بیان آفریده شده اند، در این مورد می توان به رقصهای عروسی، رقصهای جنگی، رقصهای اعتراضی، رقصهای عاشقانه، رقصهای کار، رقصهای مذهبی، و رقصهای مخصوص روزهای تعطیل اشاره نمود.

رقص فولکلوریک به افزایش حرکات ریتمیک، هماهنگی عصبی- عضلانی، تعادل و وقار کمک می کند. رقص چالشی برای یادگیری مهارتهای جدید است و بدون توجه به سن، به شرکت کنندگان خرسندی ناشی از موفقیت و مقبولیت را می بخشاید.

رقصهای آزربایجان را می توان حداقل در سه دسته زیر تقسیم بندی کرد:

رقص ليريك: ياللي، شالاخو، اوزون دره، تره كمه، واغزالي، سينديرما، توراجي، گولوم آي، قيتقيلدا، آلما، لاله، دستمالي، يئري- يئري و ...

رقص پهلواني و جنگي: قزاقي، قفقازي، لزگي، قايتاغي، كوراوغلونون قايتارماسي، كوراوغلونون باغيرتيسي، ميصري، زوتي- زوتي، زنجير توتماق، تار آباسي و ...

رقص مراسمي: كوسا- كوسا، آزربایجان، ميرزه يي، آسما- كسمه، آغير قاراداغي و ...

در مورد انواع رقص آزربایجان نظریات مختلفی ارائه شده اشت. خانم "هلن اریکسن" فارغ التحصیل رشته "رقص اقوام" از دانشگاه لس آنجلس و اسلاو شناسی و تورکولوژی دانشگاه جرج آگوست آلمان، 73 نوع رقص در آزربایجان و حدود 10 نوع رقص در بین قشقاییها را نام برده و توضیح داده است.

در زیر به نمونه هایی از رقص آزربایجان که در همه نقاط آن متداول و رایج است، پرداخته می شود.

لزگي: رقص رزمي- بزمي آزربایجان/ زبان اصلي مردم داغستان روسيه

لزگي همان موقعي كه با نام لزگينكا مشهور شده است، تحت نام رقص مردم لزگي نوشته شده است. مراسم رقص لزگي داراي چندين حركت آرام و تند است. آهنگ آن ريتميك، متحرك و سبك است كه ابتدا با جهش‌هاي آرام‌- آرام شروع شده و بعداً ضرب آن زيادتر شده و در پايان به ريتم تند تبديل مي‌شود.

همراه با رقص‌ لزگي سه نت چهار تايي نواخته مي‌شود كه گويند همان بالة مشهور آزربایجان است و همچنين حركات موزون ناز اله مه (ناز نكن) و كوراوغلو (قهرمان مبارزه با ظلم و ستم) که توسط هنرمندان آزربایجاني و با حركاتي تند و گاه آرام كه بلافاصله با چرخش سريع تغيير ريتم داده و چرخ‌ها و پرش‌ها با نواي سرنا و دهل او اجرا می شوند. اين حركات نشست و برخاست، حركات مخصوص دست و پنجة پا، نماد و نهادي براي آن قوم و مليت اند به عنوان نمونه:

ـ روي پنجه پا مي‌ايستند. سپس قدرت را از نوك پا مي‌گيرند و به طرف سينه مي‌كشند و آن را داخل سينه مي‌كنند كه علت ايستادن روي پنجه داشتن قامتي كشيده و سرعت عمل بالا مي باشد و همچنين جلو بودن سينه نشانگر سپر براي دفاع از خاك و ناموس مي‌باشد.

ـ شكم را داخل مي‌كشند و سينه را جلو نگه مي‌دارند.

ـ دست‌ها را باز و سر را بالا نگه مي‌دارند و به طرف جلو نگاه مي‌كنند كه دست‌هاي باز نشانگر سپر براي دفاع از خاك و نشانة آزادي و تمايل به پرواز است.

ـ سر را بالا نگه مي‌دارند تا نشان دهند ملتي هميشه سربلند هستند

طريقه نگه داشتن دست‌ها بدين صورت است كه در سه زاويه مختلف حتماً بايد نود درجه باشد.

اين رقص با لباس‌هاي خاص و بسيار شكيل (اغلب مشكي و قرمز) در رنگ‌هاي گوناگون با چكمه براق تا زير زانو و با كلاهي از پشم سپيد، همراه با بالاپوشي سبك و چسبيده به بدن و شلواري تنگ و چسبان و مناسب براي هرگونه حركت آغاز مي شود. اين رینگ‌ها از نظر عاطفي، خاصيت رواني و تأثير دروني نقش اساسي دارند.

لزگي از جانب مردان و زنان به صورت انفرادي و يا به شكل دو نفره و چند نفره اجرا مي شود. حضور زنان و مردان در كنار هم نشانه‌اي است كه به يك اندازه در آينده مؤثر هستند. زماني كه از جانب دو نفر مرد اجرا مي‌شود به مسابقه‌اي تبديل مي‌شود كه در آن چابكي و ساير مهارت‌هاي اجرا کنندگان را به نمايش مي‌گذارد. اكثر اوقات با شمشير و يا چوب همراه است كه نشانة مردان دليري است كه در حفاظت از قلمرو و ايل مصمم و توانايند و يا به صورت انفرادي و گروهي اجرا می ‌شود كه رقص دسته جمعي در كنار هم نشانگر آن است كه تمامي اعضا در برابر هر عامل خارجي متحد و يك پارچه اند و در حفظ داشته هاي فرهنگي يكدل و مصمم.

ياللي: از رقص ريشه دار و باستاني است كه در فرهنگهاي آزربایجاني، كردي، گرجي، و برخي ديگر از فرهنگهاي آسياي مركزي بطور گستردهاي رواج دارد. ظاهراً اشعار حكيم نظامي گنجه اي در منظومه خسرو و شيرين، در توصيف حركتهاي پاي ايفاگر- به مانند گردش زخمه بر چنگ- به ياللي مي باشد. شکل اولیه و ابتدایی یاللی به شکل مراسم سنتی بود که در اطراف آتش، منبع گرما، نور و غذای گرم انجام می شد. در چنین مراسمی سنتی، آتش را که تبدیل به الهه شده بود، عبادت می کردند. یاللی با سرعت آرام و سنگین شروع شده و با قدمهای سریع  که به شکل دویدن است، با سرعت سریع پایان می یابد.

ياللي با مشايعت نوازندگان سورنا و دهل در صفي طولاني، دست در دست، با دستمال يا چوبي در دست رهبر صف، بصورت جمعي اجرا مي شده است. تحول ياللي و گستردگي نحوه اجراي آن به صدها گونه آهنگ و طرح انجاميده كه از آن مي توان به انواع زير اشاره كرد:

چولاغي، اوچ آدديم، دونه ياللي، قازقازي، كوچه ري، ائل يالليي، ايكي اياق، قالادان قالايا، شه راني، قاليئي، چوپ چوپو، و …

ياللي در دو نوع بصورت رقص مستقل و حركات موضوعي بصورت تئاتر و نمايش اجرا مي شود كه دوزياللي، سيياقوقو و عرفاني از اين قسم است.

از ياللي در قسمتي از اپراي كوراوغلو ساخته اوزير حاجي بيگوف در قسمتي از اپراي نرگس ساخته مسلم ماقامايف در قسمتي از باله گلشن ساخته سلطان حاجي بيگوف در اثري به نام ياللي  ساخته جهانگير جهانگيروف، در قسمتي از باله قوبوستان كولگه لري ساخته قاراقارایف و آهنگسازان روسي و بعضاً اروپايي استفاده شده است.

قايتاغي: رقصی است نزدیک به لزگینکا با گستردگی وسیع در منطقه. حرکات رقص عبارت است از چرخشها و دور زدنهای فراوان، ترتیبات بی اندازه متنوع، از جمله پرشهای فراوان در حال ایستاده بر روی انگشتان پا، حرکات روان بدون حرکت شانه ها، گرفتن دستها بحالت مشت نیمه بسته، باز کردن یک بازو در حالی که بازوی دیگر نیمه بسته نگهداشته شده  و در نهایت شباهت لباسها. این نوع از رقص در آزربایجان با عناوين اوچ دوست، يئددي قارداش ، اوغلانلار رقصي اجرا مي گردد. از قايتاغي در آثاري از گلينكا، روبنشتين، برودين، نيازي، قلييف، حاجييف، رستم اوف و برخي ديگر از آهنگسازان استفاده شده است.

كور اوغلو: از رقصهاي قديمي است كه توسط سورنا و دهل اجرا ميشود. كوراوغلو، پرصلابت،‌ حماسي، رزمي و پهلواني است كه در ابتدا با سرعتي آرام شروع شده و تدريجاً تند مي شود كه به يادبود قهرمان دوران فئودالي يعني كوراوغلو ناميده مي شود.كوراوغلو از قديم در انواع مختلف و با نامهاي گوناگوني مانند: كوراوغلونون قايتارماسي، ميصري، كوراوغلونون باغيرتيسي و … همچنين در ورزشهاي باستاني و زورخانه توام با حركات موزون رايج بوده است. در زورخانه گاه در ميان رقصهاي ورزشكاران، نمايشي ازكشتي و حركتهايي با دست و بدن و مانند زنجيره توتماق و بالاخره به مانند دوست، ياللي را از نوع زوتي- زوتي با حركتهاي پهلواني خاصي اجرا مي نمايند.

ميصري: (شمشير عربي منسوب به كوراوغلو) غالباً توسط عاشيقها، باريتمي شبيه به مارش و با انجام حركات مشكل و سنگين و غالباً با شمشير توسط ايفاگران اجرا ميشود. ملودی آن شبیه مارش است که در اصل ملودی عاشق های آزربایجان است. حرکات اجرا شده در این رقص، فشرده و سنگین، مغرور، کمی مشکل، بسیاری مواقع سریع  و جلب نظر کننده است که غالبا با شمشیر توسط ایفا گران اجرا می شود. این رقص مخصوصا در شکی، زاقاتالا و قاراباغ بسیار مشهور است. سرعت رقص سریع و تند است.